Bildung en publieksfilosofie in Nederland

Filosoof René Gude heeft zich ruim twintig jaar ingespannen om filosofie in Nederland op de kaart te zetten. Hoe staat het inmiddels met de filosofie in het publieke domein?

Het lommerrijke landgoed ISVW in Leusden (Bron: ISVW)

Filosofieonderwijs en de ISVW

Tijdens zijn hoofdredacteurschap van Filosofie Magazine (van 1995 tot 2001) spant Gude zich niet alleen in om academische filosofie toegankelijk te maken voor een breed publiek, maar ook om filosofie als eindexamenvak in het voortgezet onderwijs ingevoerd te krijgen. Dit leidt ertoe dat het vak Filosofie sinds 1998 deel uitmaakt van het lessenpakket van een toenemend aantal scholen van het voortgezet onderwijs.

In 2002 wordt Gude directeur van de Internationale School voor Wijsbegeerte (ISVW) in Leusden. Ook daar ziet hij het als zijn voornaamste taak de liefde voor de filosofie met een groot publiek te delen. Niet alleen door zijn eigen workshops en colleges filosofie, maar ook door universitaire docenten en beroemde internationale filosofen uit te nodigen om te komen spreken voor een breed publiek.

Gude weet van de ISVW een bloeiend bedrijf te maken. Tijdens zijn directeurschap (tot april 2013) groeit het aantal cursisten sterk, krijgt het hotel een nieuwe vleugel, worden er vanaf 2011 ook beroepsopleidingen aangeboden, wordt de uitgeverij ISVW Uitgevers opgericht en in 2013 ziet het gratis digitale tijdschrift iFilosofie het licht.

ISVW en ‘Bildung voor leraren’

De ISVW maakt deel uit van de Stichting Maand van de Filosofie, opgericht in 2001, en is een van initiatiefnemers om bildung (persoonlijke, maatschappelijke en culturele vorming) in het basis-, voortgezet en hoger onderwijs te promoten. In 2012 verschijnt de bundel …En denken! Bildung voor leraren, die Gude met Gerard van Stralen (geb. 1946) samenstelde. In dit boek pleit Gude samen met collega’s uit de filosofie- en onderwijswereld voor een nieuwe visie op brede vorming, waarbij persoonlijke vrijheid en disciplinering elkaar in evenwicht houden. Een verdere uitwerking hiervan verschijnt postuum in 2016 in Het agoramodel.

...En denken!, 2012
...En denken! (2012)

Omslag van het boek ...En denken! : bildung voor leraren / Gerard van Stralen & René Gude (red.). - Leusden: ISVW, 2012.

Gerard van Stralen, 2012
Gerard van Stralen

Portretfoto van Gerard van Stralen, gemaakt ter gelegenheid van zijn afscheid van de Hogeschool Utrecht op 28 juni 2012 in Slot Zeist (Bron: ISVW)

René Gude, 2012
René Gude

René Gude spreekt tijdens een TEDxAmsterdam bijeenkomst op 30 november 2012. Foto gemaakt door Vera de Kok (Bron: Wikimedia Commons)

Het agoramodel
Het agoramodel (2016)

Omslag van het boek Het agoramodel : de wereld is eenvoudiger dan je denkt / René Gude. -Leusden: ISVW Uitgevers, 2016

De ISVW-uitgeverij ondersteunt de bildungsactiviteiten met allerlei boekuitgaven zoals De Zaanse agora (2015) van Peter Henk Steenhuis (geb. 1969), waarin Steenhuis bekende Nederlanders en Zaankanters hun visie laat geven over bildung in het primair onderwijs vanuit elke sfeer van het agoramodel. Sinds september 2017 wordt de Bildung scheurkalender uitgegeven. De kalender bestaat uit 365 inspirerende uitspraken en toelichtingen over onderwijs door 365 experts die werken in of voor het onderwijs. In 2018 verschijnt Bildung Speciaal, onder redactie van Gerard van Stralen, waarin leraren, schoolleiders, besturen en opleiders over het bildungsonderwijs aan leerlingen met een beperking vertellen.

De Zaanse Agora
De Zaanse Agora (2015)

Omslag van het boek De Zaanse agora / Peter Henk Steenhuis. -Leusden: ISVW Uitgevers, 2015

Bildung scheurkalender 2019
Bildung scheurkalender 2019

De Bildung scheurkalender 2019 met 365 bijdragen van experts in of voor het onderwijs (Bron: ISVW)

Bildung speciaal
Bildung speciaal (2018)

Omslag van het boek Bildung speciaal : bildungsverhalen uit de praktijk van het (speciaal) onderwijs voor alle leraren / Gerard van Stralen (red.). -Leusden: ISVW Uitgevers, 2018

ISVW en landelijke activiteiten

Vanaf 2015 organiseert de ISVW jaarlijks meerdere bildungsconferenties, die volgens het agoramodel worden opgezet. De ISVW is ook een van de drijvende krachten achter de Landelijke Regiegroep Bildung (LRB), een samenwerkingsverband van de lerarenopleidingen van hogescholen en universiteiten, dat zich inzet voor burgerschapsvorming.

Het agoramodel wordt door de ISVW actief gepromoot zoals blijkt uit de opleiding Werken met het Agoramodel in 2016 en de beroepsopleiding Bildung voor PO-schoolleiders in samenwerking met de Algemene Vereniging Schoolleiders (AVS). In deze opleiding leren schoolleiders in het primaire onderwijs werken met het agoramodel om bildung vorm te geven op hun school.

De ISVW helpt ook verschillende scholengroepen bij het initiëren van bildungsprojecten en het opzetten van bildungsonderwijs en verzorgt trajecten waarmee nieuwkomers in gemeenten via zogenaamde agoragesprekken systematisch kennis maken met de samenleving. Uit dit alles blijkt dat de ISVW het gedachtegoed van Gude een warm hart toedraagt, onderbouwt en voortzet. Inmiddels wordt het agoramodel ingezet in het onderwijs bij tientallen scholen in Nederland.

De landelijke bildungsbeweging

De bundel …En denken! Bildung voor leraren van 2012 is het startsein voor het ontstaan van de landelijke bildungsbeweging. Deze beweging verzet zich tegen het idee dat leerlingen vooral een vak moeten leren (Ausbildung) dat zich direct vertaalt naar economisch nut. Naast Ausbildung heb je ook Bildung nodig om je te redden in deze snel veranderende en complexe wereld. Behalve vakmanschap zou de intellectuele, culturele en morele vorming van leerling, student en leraar topprioriteit moeten zijn in het onderwijs.

In februari 2015 wordt De Bildung Academie door zo’n dertig studenten en docenten van de Universiteit van Amsterdam (UvA) en de Vrije Universiteit (VU) opgericht. Het is een bottum-up beweging. Op 31 augustus 2015 opende de Bildung Academie haar deuren voor hbo- en wo-studenten die bewust vorm willen geven aan hun toekomst. Initiatiefnemers waren Michiel Tolman (alumnus UvA en VU) en emeritus hoogleraar Strafwetenschap en Retorica Eugène Sutorius (geb. 1946).

Michiel Tolman

Portretfoto van Michiel Tolman (Bron: Bildung Academie)

Eugène Sutorius
Eugène Sutorius

Portretfoto van Eugène Sutorius (Bron: Bildung Academie)

'De Bildung Academie is ontstaan uit een verlangen naar een onderwijsomgeving waarin studenten zichzelf werkelijk, volledig kunnen ontwikkelen en waarin ze hun verhouding tot de wereld bewust vorm kunnen geven.' Dit ontbreekt bij de reguliere universitaire opleidingen, terwijl onderwijsinstellingen - overeenkomstig artikel 3 van de Wet op Hoger Onderwijs - een substantieel deel van de verantwoordelijkheid voor deze brede ontwikkeling dienen te dragen.

De oprichters van de Bildung Academie hebben zich laten stimuleren door het Bildungsideaal van de Duitse filosoof en humanist Wilhelm von Humboldt (1767-1835), door het gedachtegoed van de Duitse filosoof en socioloog Theodor Adorno (1903-1969), van hedendaagse denkers als de onderwijspedagoog Gert Biesta (geb. 1962), de Amerikaanse filosofe Martha Nussbaum (geb. 1947) en de Engelse sociaalfilosoof Roman Krznaric (geb. 1970), en door het onderwijsvernieuwingsinitiatief The Big Picture Learning (BPL). De Bildung Academie maakt deel uit van de Landelijke Regiegroep Bildung (LRB).

Wilhelm von Humboldt
Wilhelm von Humboldt

Portret van Wilhelm von Humboldt (Bron: Wikimedia Commons)

Martha Nussbaum, 2008
Martha Nussbaum (foto: Robin Holland)

Foto van Martha Nussbaum, gemaakt door Robin Holland in 2008 (Bron: Wikimedia Commons)

De Bildung Academie begon als een opleidingsprogramma van een half jaar, aanvullend op de reguliere studie, waarin de individuele ontplooiing en de rol van de student in de groep en in de maatschappij centraal staat. In 2018/2019 wordt het een deeltijdstudie van een jaar. In 2017 heeft een groep studenten van de Radboud Universiteit (RU) het initiatief genomen om in Nijmegen ook een Bildung Academie te realiseren. Dit heeft geleid tot de oprichting van de Bildung Academie Nijmegen op 3 oktober 2017. Er wordt ook een programma voor de Erasmus Universiteit Rotterdam (EUR) ontwikkeld.

Socrateslezing 2016

Op 14 november 2016 houdt Joep Dohmen (geb. 1949) - Lector Bildung en Levenskunst aan het Centrum voor Humanistische Vorming en docent Levenskunst en Retorica en Narrativiteit aan de Hogeschool voor Toegepaste Filosofie (HTF) - zijn Socrateslezing ‘Bildung: de redding van ons onderwijs’. Hierin gaat hij in op allerlei initiatieven die vanaf 2012 zijn ontstaan, beginnende bij …En denken! Bildung voor leraren. Sindsdien 'klinkt er een nieuwe melodie door onderwijsland' en zijn er tal van publicaties over bildung verschenen en werd in 2015 de Bildung Academie opgericht. In het hoger onderwijs wordt bildung ingezet als strijdmiddel tegen het huidige rendementsdenken.

Dohmen signaleert een opvoedings- en onderwijscrisis.

Sander Dekker, 2015
Sander Dekker

Portretfoto van Sander Dekker, gemaakt in 2015 (Bron: Wikimedia Commons)

Paul Schnabel, 2014
Paul Schnabel

Paul Schnabel, foto gemaakt op 20 mei 2014 (Bron: Bond van Nederlandse Architecten)

Op 23 januari 2016 presenteert het Platform zijn eindadvies Ons onderwijs2032 over toekomstgericht onderwijs. Dit leidt tot veel vragen en deze worden in Onderwijs2032 in tien punten beantwoord. Het platform adviseert onder andere om de balans tussen kennisoverdracht, persoonlijke ontwikkeling en voorbereiding op deelname aan de maatschappij te herstellen en tot een samenhangend curriculum te komen. Persoonsvorming zou moeten resulteren in ‘vaardige, waardige en aardige’ burgers van de toekomst.

In de hierop volgende verdiepingsfase komt sterk naar voren dat leraren hierin een centrale rol willen spelen. Dit leidt tot een kamerbrief over het vervolg van de curriculumherziening in het primair en voortgezet onderwijs, die in februari 2017 naar de Tweede kamer is gestuurd. Op 20 april 2017 besluit de Tweede Kamer door te gaan met de curriculumontwikkeling. Informatie over het vervolg is te vinden op Curriculum.nu.

Publieksfilosofie in de universiteit

Publieksfilosofie is sinds enkele jaren ook doorgedrongen in de universiteit. Dit blijkt onder andere uit het feit dat hoogleraar Marli Huijer (geb. 1955) sinds 1 september 2016 deze titel draagt. Huijer is hoogleraar Publieksfilosofie aan de Faculteit der Wijsbegeerte, Erasmus Universiteit Rotterdam en voormalig Denker des Vaderlands. In haar boek Leve de publieksfilosofie! (2017) kijkt zij terug op deze periode en onderzoekt het typisch Nederlandse fenomeen van de publieksfilosofie. Zij gaat ook in op de vraag welke taken, verantwoordelijkheden en verplichtingen de publieksfilosoof heeft en in hoeverre de persoon van de publieksfilosoof ertoe doet.

Marli Huijer, 2015 (foto: Vera de Kok)
Marli Huijer (foto: Vera de Kok)

Marli Huijer tijdens het Brainwash Festival op 24 oktober 2015 (Bron: Wikimedia Commons: foto: Vera de Kok)

Leve de publieksfilosofie! (2017)
Marli Huijer, Leve de publieksfilosofie! (2017)

Marli Huijer, Leve de publieksfilosofie! : belevenissen van een Denker des Vaderlands (2017)

Bij de Universiteit Utrecht (UU) zijn er twee filosofen, prof. dr. Ingrid Robeyns (geb. 1972) en dr. Sem de Maagt (geb. 1987), die elkaar vinden in hun ambitie de kloof te dichten tussen de wetenschappelijke en de publieksfilosofie. Zij willen de inzichten van de academische filosofie op toegankelijke wijze ontsluiten voor het bredere publiek. Beiden bewegen zich richting publieksfilosofie: Robeyns zit bijvoorbeeld in het Filosofisch Elftal van het dagblad Trouw. De Maagt heeft onlangs met twee collega’s een toegankelijk filosofisch boek uitgebracht over persoonlijke identiteit. Samen met enkele anderen zijn zij het weblog Bij Nader Inzien begonnen, dat recente ontwikkelingen in de academische filosofie toegankelijker wil maken voor niet-specialisten.

Ingrid Robeyns, 2014. Foto: Vera de Kok (Bron: Wikimedia Commons)
Ingrid Robeyns (foto: Vera de Kok)

Ingrid Robeyns, 2014. Foto: Vera de Kok (Bron: Wikimedia Commons)

Ik. : filosofie van het zelf, 2017
Ik. filosofie van het zelf (2017)

Leon de Bruin, Fleur Jongepier en Sem de Maagt, Ik.: filosofie van het zelf (2017)

De wisselwerking tussen academische en publieksfilosofie wordt steeds actiever nagestreefd. Dit blijkt bij voorbeeld uit de masteropleiding Filosofie en Maatschappij aan de faculteit Wijsbegeerte, Rijksuniversiteit Groningen (RUG) door de filosofen Hans Harbers (geb. 1954) en Marc Pauly (geb. 1973). Centraal in deze opleiding zijn vaardigheden als kritisch en zelfstandig nadenken, analyseren, en helder schrijven en argumenteren. De studenten lopen tot slot een daarbij aansluitende stage. Ook aan de Universiteit van Amsterdam bestaat sinds kort een mastervak Publieksfilosofie, waarin studenten publieksgericht leren communiceren en ook een maatschappelijke stage lopen.

Publieksfilosofie buiten de universiteit

Buiten de universiteiten zijn er ook een aantal personen die zich presenteren als publieksfilosoof. Zo ook Jacqueline Duurland, initiatiefnemer van de Filosofiefabriek, publieksfilosoof en publicist. Zij weet als publieksfilosoof een vertaalslag te maken van filosofisch gedachtegoed naar praktische situaties. Inspirerende personen op het gebied van publieksfilosofie zijn voor haar René Gude, de Nederlandse arts, filosoof en schrijver Bert Keizer (geb. 1947) en de Britse filosoof en schrijver Alain de Botton (geb. 1969), een van de oprichters van The School of Life in London.

Bert Keizer, 2014
Bert Keizer (foto: Vera de Kok)

Portretfoto van Bert Keizer, gemaakt door Vera de Kok op 25 oktober 2014 (Bron: Wikimedia Commons)

 Alain de Botton, 2012
Alain de Botton (foto: J.C. Medina)

Portretfoto van Alain de Botton. Foto: J.C. Medina, 12 maart 2012 (Bron: Wikimedia Commons)

Na een paar inspirerende dagen bij The School of Life in Londen in 2010 zegde econoom Laurens Knoop (geb. 1973) zijn baan op als management consultant en richtte met zijn collega Vincent Wensink (1974) kort daarna Brandstof op, een 'denkstation voor levensideeën', dat op verschillende locaties programma's en debatten organiseert over ‘alledaagse levensvragen’. Met Brandstof wil Knoop zo veel mogelijk mensen in aanraking brengen met de kracht, waarde en impact van filosofie. Knoop is er van overtuigd dat mensen gelukkiger kunnen worden met meer reflectie en meer denkwerk. In 2015 gaat Brandstof op in The School of Life Amsterdam.

Laurens Knoop
Laurens Knoop

Portretfoto van Laurens Knoop (Bron: The School of Life Amsterdam)

The School of Life Amsterdam
The School of Life Amsterdam

The School of Life Amsterdam, gehuisvest op Frederiksplein 54, Amsterdam (Bron: theschooloflife.com/amsterdam)

Een veelzijdig publieksfilosoof is Karim Benammar (geb. 1966). Hij is gespecialiseerd in denktechnieken en de filosofie van overvloed. Benammar geeft trainingen en workshops in denktechnieken aan bedrijven en organisaties. Sinds 2003 geeft hij elk jaar een Summer School bij de ISVW, is sinds 2011 curator bij THNK School of Creative Leadership, geeft sinds 2014 lessen over geld en je leven vernieuwen bij de School of Life Amsterdam en is als senior consultant verbonden aan het Centre for Team Excellence in Engeland.

Een graag geziene gast op TV en op veel podia is de filosoof en informaticus Bas Haring (geb. 1968). Op de themasite Nederlandse filosofie van de Koninklijke Bibliotheek wordt hij aangeduid als ‘volksfilosoof’. Hij vindt dit een mooie geuzennaam en passend bij zijn manier van werken, waarin hij wetenschap en filosofie zo probeert uit te leggen dat het voor iedereen begrijpelijk is. Haring schrijft populair-wetenschappelijke boeken voor volwassenen en voor kinderen. Hij schrijft ook columns voor verschillende tijdschriften, zoals Intermediair en de Volkskrant.

Bas Haring, 2013

Bas Haring tijdens een lezing in de Openbare Bibliotheek van Wageningen. Foto gemaakt door Vera de Kok op 11 april 2013 (Bron: Wikimedia Commons)

The school of life Amsterdam

The School of Life werd in 2008 opgericht door de Britse filosoof en schrijver Alain de Botton. De school heeft vestigingen over de hele wereld. De Botton heeft ook een populair YouTubekanaal The School of Life. Dit behandelt allerlei levensvragen en filosofische onderwerpen en legt de klassieke en moderne filosofen en psychologen op een toegankelijke en begrijpelijke manier uit. Verder schrijft hij tal van boeken en artikelen voor kranten en tijdschriften. In navolging van The School of Life Londen werd in 2014 The School of Life Amsterdam opgericht door Laurens Knoop, Maria Janssens, Frits Philips en Vincent Wensink.

Maria Janssens
Maria Janssens

Portretfoto van Maria Janssens (Bron: The School of Life Amsterdam)

Frits Philips
Frits Philips

Portretfoto van Frits Philips (Bron: The School of Life Amsterdam)

Volgens de website zijn de programma's 'een mix van oude en nieuwe ideeën die je vandaag kunt gebruiken om je eigen overtuigingen te slijpen en op te rekken. Wij streven naar hoge impact, praktische relevantie en vooral ook plezier!' The School of Life biedt drie soorten programma’s: classes voor particulieren, special events met grote sprekers uit binnen- en buitenland en professionele programma’s voor managers en experts. The School of Life is de maker van het Brainwash Festival en heeft al vijf jaar een eigen programma op Lowlands met denkers als Joris Luyendijk (1971), Damiaan Denys (1965) en wijlen René Gude.

Joris Luyendijk, 2016
Joris Luyendijk

Joris Luyendijk tijdens de Gothenburg Book Fair op 23 september 2016. Foto gemaakt door Bengt Oberger (Bron: Wikimedia Commons)

Damiaan Denys
Damiaan Denys

Damiaan Denys tijdens een college bij de Universiteit van Amsterdam op 2 december 2013 (Bron: Wikimedia Commons)

Dit is geen uitputtend overzicht van filosofie in het publieke domein. Er zijn nog veel andere filosofen die onder deze categorie vallen en ook allerlei organisaties en TV-uitzendingen die aandacht aan filosofie in het publieke domein besteden. Bijvoorbeeld Het filosofisch Kwintet van Human, Felix & Sofie, het podium voor filosofie in Amsterdam en de Rode Hoed in Amsterdam, een breed geprogrammeerd onafhankelijk cultureel debatcentrum. Een van de beste bronnen om op de hoogte te blijven van filosofische activiteiten en ontwikkelingen in Nederland is Filosofie Magazine.