Een raadselachtige Kleine Johannes
16 maart 2017 Paul van Capelleveen Boekgeschiedenis

In 1939 verscheen een curieuze editie van De kleine Johannes van Frederik van Eeden. Dat werd via de radio bekend gemaakt.

Op 3 mei 1939 werd het volgende A.N.P.-bericht voorgelezen:

A.N.P. bericht van 3 mei 1939
A.N.P. bericht van 3 mei 1939

A.N.P. bericht van 3 mei 1939

Lijst van intekenaren in De kleine Johannes (1939)
Lijst van intekenaren in De kleine Johannes (1939)

Lijst van intekenaren in De kleine Johannes (1939)

Titelpagina van De kleine Johannes (1939)
Titelpagina van De kleine Johannes (1939)

Titelpagina van De kleine Johannes (1939)

Het duurde meer dan een halve eeuw voor de in 1939 aan Koning toegezegde editie in een openbare collectie opdook. In 2016 ontving de KB een exemplaar uit handen van Marjolijn Hof.

Een verjaardagscadeau in 1939

Eerder waren wel exemplaren te koop aangeboden. In 2012 beschreef antiquariaat Fokas Holthuis in Lijst 61 het exemplaar van J.C. Burgersdijk. Burgersdijk was een van de vrienden geweest die bijdroeg aan de onkosten van de uitgave. De subsidiërende groep bestond uit vijftig personen en bedrijven. Daaronder waren familieleden, kunstenaars, drukkers, uitgevers. Om enkele namen te noemen: de Verkade's, W.A. van Konijnenburg, Dirk Nijland en Simon Moulijn, Pulchri Studio en N.V. Boek- & Kunstdrukkerij v/h Mouton & Co uit Den Haag. Er zullen van deze editie dus minstens vijftig exemplaren zijn gemaakt.

(Terzijde: In 2008 meende Elizabeth Yates, in haar boek Konings kunst. Van Parijs tot de Veluwe dat Koning op zijn verjaardag het boek kreeg aangeboden, maar het werd dus alleen aangekondigd. Kennelijk was het idee te laat bedacht.)

Edzard Koning, eerste illustratie in De kleine Johannes (1898)
Edzard Koning, eerste illustratie in De kleine Johannes (1898)

Edzard Koning, eerste illustratie in De kleine Johannes (1898)

Edzard Koning, eerste illustratie in De kleine Johannes (1939)
Edzard Koning, eerste illustratie in De kleine Johannes (1939)

Edzard Koning, eerste illustratie in De kleine Johannes (1939)

Nieuwe platen

Bovendien is er een verschil en dat betreft de illustraties. De litho's zijn opnieuw gedrukt en in 1939 zijn de in hoogdruk gedrukte pagina-aanduidingen onder de illustraties weggelaten. In 1898 stond onder elke prent op welke pagina de geïllustreerde scène te vinden was: de illustratie tegenover pagina 16 vermeldde bijvoorbeeld": 'BLADZ. 15'. De illustratie verwijst naar de regel: 'Toen Johannes omzag, zat een grote blauwe waterjuffer op den rand der boot.' In 1939 ontbreken die paginaverwijzingen.

Bovendien zijn de prenten schraler afgedrukt. De illustratie tegenover pagina 178 toont dat nog het duidelijkst: de baard van de figuur die de dood voorstelt mist allerlei details, maar het geldt ook voor andere elementen in de litho. Ook de litho's tegenover pagina 80 bijvoorbeeld tonen zulke verschillen in zwarting en detail.

Voor de 'voortzetting' uit 1939 zijn dus in elk geval de prenten opnieuw gedrukt en hebben de vrienden dus niet alleen de bindkosten, maar ook drukkosten betaald. Het blijft intussen vreemd dat het zo lang heeft geduurd voordat deze speciale editie als bijzonder is opgevallen.

[In iets andere vorm ook verschenen op Ligatuur.]

Lees meer blogs over dit thema: