Gevoel, trots, eigenwaan, verstand en vooroordeel
7 maart 2014 Erik Geleijns Boekgeschiedenis

In 1995 maake de BBC een televisiebewerking van Jane Austens roman Pride and Prejudice.

Toen die serie hier werd uitgezonden, zat heel vrouwelijk Nederland op zondagavond thuis om te kijken naar Colin Firth, die de rol van Mr. Darcy speelde. De - in het boek niet voorkomende - scene waarin hij in het meer bij zijn landhuis Pemberley duikt was het gesprek van de dag. Ik was destijds vers afgestudeerd in de Engelse taal- en letterkunde en keek vanzelfsprekend uit puur academische interesse.

Gevoel en verstand, vertaling van G. van Uildriks, 1922. Aanvraagnummer: 8001138
Gevoel en verstand, vertaling van G. van Uildriks, 1922. Aanvraagnummer: 8001138
Gevoel en verstand, 3e herziene en sterk verkorte uitgave, ca. 1952. Aanvraagnummer: 8005354
Gevoel en verstand, 3e herziene en sterk verkorte uitgave, ca. 1952. Aanvraagnummer: 8005354

Vertalingen

Een paar jaar geleden kocht ik de serie op DVD, en onlangs herbekeek ik op een zondagmiddag een deel. En toen kwam spontaan de vraag op sinds wanneer Jane Austens boeken eigenlijk in het Nederlands beschikbaar zijn. Dat is niet zo'n ingewikkelde vraag: je zoekt in PiCarta, de gemeenschappelijke catalogus van heel veel grote Nederlandse bibliotheken, en je hebt je antwoord. Alleen was de oogst een stuk magerder dan ik dacht.

Gevoel en verstand

De eerste Nederlandse vertaling ever van een boek van Austen is die van Sense and sensibility door Gonne van Uildriks uit 1922. Het boek kreeg als titel Gevoel en verstand en werd uitgegeven in de Wereldbibliotheek-reeks. In 1950 verscheen een 'tweede herziene en sterk verkorte uitgave', nog steeds onder de titel Gevoel en verstand. Een exemplaar van die editie bevindt zich in de bibliotheek van de Erasmus Universiteit; de KB heeft er een van de derde (ook herziene en sterk verkorte) en ongedateerde uitgave van een paar jaar later. In de collectie van het onvolprezen Museum Meermanno (overigens ook leuk voor een zondagmiddag) bleek bovendien een exemplaar aanwezig van een eveneens ongedateerde maar uit de jaren '60 stammende uitgave van Meisjeshoofd en meisjeshart, een heruitgave van dezelfde vertaling van Van Uildriks. Ja, zo kan ik ook allitereren. Na Gonne van Uildriks waagden ook W.A. Dorsman-Vos en Elke Meiborg zich nog aan een Nederlandse vertaling van Sense and sensibility. Die van Dorsman-Vos, uit 1982, heet Verstand en onverstand, die van Meiborg uit 1994 draagt de al bekende titel Gevoel en verstand. Die laatste vertaling werd in 1996 nog eens op de markt gebracht als Verstand en gevoel.

Trots en vooroordeel, vertaling van Frans Verachtert, 1946. Aanvraagnummer: 2346754
Trots en vooroordeel, vertaling van Frans Verachtert, 1946. Aanvraagnummer: 2346754
Verstand en onverstand, vertaling van W.A. Dorsman-Vos, 1982. Aanvraagnummer: VC 272/65-1
Verstand en onverstand, vertaling van W.A. Dorsman-Vos, 1982. Aanvraagnummer: VC 272/65-1
Trots en vooroordeel, vertaling van H.E. van Praag-van Praag. 11e druk, 2013. Aanvraagnummer: 2350675
Trots en vooroordeel, vertaling van H.E. van Praag-van Praag. 11e druk, 2013. Aanvraagnummer: 2350675

Trots en vooroordeel

De oudste vertaling van Pride and prejudice heet Trots en vooroordeel, komt uit Vlaanderen en is uit 1946. Het boek werd in Diest uitgegeven en de vertaling is gemaakt door Frans Verachtert. Volgens de achterkant van de titelpagina is het een 'geautoriseerde vertaling', wat vermoedelijk betekent dat een censor van de Heilige Moederkerk er zijn goedkeuring aan verbonden heeft. Altijd prettig. Latere Nederlandse vertalingen van Pride and Prejudice hebben we plenty. Van de vertaling van H.E. van Praag-Van Praag die in 1964 verscheen onder de titel De gezusters Bennet hebben we geen exemplaar (maar wij houden ons aanbevolen); de vroegste editie van die vertaling die de KB bezit is de tweede herziene uit 1980, en dan draagt het boek inmiddels de titel Trots en Vooroordeel. Andere vertalingen zijn weer van W.A. Dorsman-Vos (Waan en eigenwaan), ook uit 1980, en van Elke Meiborg (Trots en vooroordeell), uit 1996. Die van Van Praag-Van Praag heeft de langste adem; de elfde druk verscheen in 2013.

Delpher

Die Nederlandse vertalingen waren nogal laat. De eerste Franse vertaling van Sense and sensibility verscheen al in 1815, vier jaar na de publicatie van het origineel, onder de titel Raison et sensabilité, ou les deux manières d'aimer. Een Deense vertaling, Fornuft og følelse, verscheen in 1855-1856. Ook voor Pride and prejudice geldt dat de Fransen er veel eerder bij waren: Orgueil et préjugé is uit 1822 - Pride and prejudice werd uitgegeven in 1813. Aan de andere kant: de eerste Duitse vertaling van dat boek verscheen ook pas in 1939, onder de titel Elisabeth und Darcy; meer recente Duitse versies heten Stolz und Vorurteil.
Andere boeken van Austen werden nog later in het Nederlands vertaald (Emma in 1978, Mansfield Park in 1984, Persuasion in 1987 en Northanger Abbey in 1997). Het lijkt erop dat Nederland pas laat belangstelling kreeg voor haar boeken, en er tot na de Eerste Wereldoorlog helemaal van verstoken is gebleven. Een kijkje in Delpher leert inderdaad dat de naam Jane Austen in de negentiende en vroege twintigste eeuw vrijwel alleen voorkomt in krantenberichten over nieuwe Engelse uitgaven van haar romans.

Ironie

In een artikel uit 2009 suggereert Suzan van Dijk (Universiteit Utrecht) dat dat gebrek aan waardering in de (vroege) negentiende eeuw kwam doordat Austen te ironisch was, en te weinig een morele boodschap in haar boeken stopte. En dat was dan meteen de reden waarom ze aan het eind van de twintigste eeuw zo populair werd.

Reacties

Nederlandse vertalingen waren niet nodig om deze boeken hier geliefd te maken. Engelse leraren plaatsten de boeken van Jane Austen op de lijst voor Engelse taal en literatuur. Leerlingen ontdekten tot hun verrassing een intelligente, ironische variant op het "girl meets boy" thema. Had je er één gelezen dan wilde je ze allemaal lezen, nooit getaald of gezocht naar een vertaling. Zo ging dat in mijn jaren '70. Colin Firth als Darcy en Jennifer Ehle als Elizabeth in de televisieserie, 20 jaar later, waren twee kersen op de taart.

Reageer op deze blog

Plain text

  • Geen HTML toegestaan.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en paragrafen worden automatisch gesplitst.
Bij het indienen van dit fomulier gaat u akkoord met het privacybeleid van Mollom.