Gulliver en een dode drukker
7 september 2012 Erik Geleijns Boekgeschiedenis

Tweehonderdvijftig jaar geleden, in 1762, verscheen bij de Haagse drukker Jean Swart een uitgave van de Franse vertaling van Gulliver’s Travels van Jonathan Swift.

De Franse vertaling uit 1762

De Franse vertaling uit 1762

Dat een Franse vertaling van een Engels werk in Den Haag verscheen is niet zo gek; de Hofstad was een belangrijk centrum voor de productie van en handel in Franse boeken, die al dan niet naar Frankrijk werden geëxporteerd - ook in de Republiek lazen veel mensen Frans. Engels werd veel minder gelezen; om Engelse teksten toegankelijk te maken verschenen ze in vertaling. Zo publiceerde de Leidse boekverkoper Cornelis de Pecker in 1751 bijvoorbeeld een Latijnse(!) vertaling van Alexander Pope’s Essay on man.

De allereerste Franse vertaling van Gulliver’s travels was ook al in Den Haag verschenen. In 1727 legden de Haagse drukkers Pierre Gosse en Jean Neaulme het werk twee keer op de pers - kennelijk was het een commercieel succes. Tussen de eerste en tweede editie verscheen ook in Parijs een Franse vertaling; de tweede Haagse uitgave afficheert zich als een ‘nouvelle traduction, plus ample, plus exacte, & plus fidéle, que celle de Paris’. En als we dan toch bezig zijn: ook de eerste Nederlandse vertaling was een Haagse aangelegenheid. Hij verscheen in hetzelfde jaar, bij Rutgert Christoffel Alberts en Isaac van der Kloot.

De Franse vertaling uit 1741
De Franse vertaling uit 1741
De eerste Nederlandse vertaling, 1727
De eerste Nederlandse vertaling, 1727

Wel raar aan die uitgave uit 1762 is de drukker, Jean (Johannes) Swart. Die was namelijk al op 9 november 1759 begraven. Op de titelpagina staat hij vermeld als ‘Jean Swart, libraire, dans le Toornstraat’, en dat klopt al helemaal niet, want Swart had zijn winkel aan de Torenstraat al in 1746 verkocht aan zijn collegadrukker Anthony de Groot.

Hoe zat het dan wel? Vermoedelijk werd deze uitgave van de Voyages du capitaine Gulliver helemaal niet in Den Haag gedrukt. Allerlei kenmerken van het drukwerk (bijvoorbeeld het ontbreken van een bladwachter, het eerste woord van de tekst op de volgende bladzijde, onderaan de pagina) doen vermoeden dat het boek in Frankrijk werd geproduceerd. De Franse censor was niet mals en hield niet van satire, en Franse drukkers deden wel vaker alsof een boek elders gedrukt was om problemen te voorkomen. De drukker in kwestie kan op het idee gekomen zijn door een wèl in Den Haag door Johannes Swart gedrukte uitgave, uit 1741. Daarin staat Swart ook vermeld als boekverkoper in de Torenstraat, maar in 1741 was daar niets aan gelogen.