Het vroegste schrijfboekje uit de Nederlanden
20 november 2017 Jeroen Vandommele Boekgeschiedenis

Een van de leukste ervaringen die je als conservator kunt meemaken is het ontdekken van iets nieuws; een onbekend boek of manuscript dat je voor de eerste keer aan de buitenwereld mag openbaren. Iedereen die zich met het verleden bezighoudt, hoopt op een dergelijke ontdekking. Een verloren gewaand manuscript, een unieke druk uit een beroemd drukkersfonds, een onbekend werk dat nieuw historisch inzicht oplevert.

Toen ik drie maanden geleden als nieuwe conservator Moderne Manuscripten werd aangesteld bij de Koninklijke Bibliotheek had ik nooit kunnen dromen dat ik al in de tweede week van mijn aanstelling een dergelijke ontdekking zou doen. In een poging de collectie na-middeleeuwse handschriften wat beter te leren kennen, had ik me voorgenomen elke week enkele boeken aan te vragen waarvan de titel me was opgevallen in de catalogus. Mijn eerste aanvraag, met de signatuur KW 129 F 2 had als titel Kalligrafiebundel van een zekere Gulielmus Sylvius van ’s-Hertogenbosch. De naam van de auteur viel meteen op. Tijdens mijn promotieonderzoek over rederijkerscultuur in Antwerpen had ik namelijk onderzoek verricht naar Willem Silvius (c.1520-1580), een vooraanstaand drukker uit de bloeiperiode van de Antwerpse drukpers. Zou het misschien om dezelfde drukker gaan? Ik had in ieder geval geen idee wat ik kon verwachten.

Kalligrafische bundel van Willem Silvius. Aanvraagnummer: KW 129 F 2

Kalligrafische bundel van Willem Silvius. Aanvraagnummer: KW 129 F 2.

Bij het ophalen van mijn aanvraag bleek al snel dat het hier ging om een speciale vondst: een mooi leren schuifdoosje verborg een handschrift in oblong formaat met perkamenten bladen. Het handschrift, gebonden in een laat achttiende-eeuwse rode marokijnen band met gouden bloemenmotief, telt 49 genummerde folia, met als inhoud een collectie schrijfoefeningen in verschillende handschriftstijlen

Kalligrafische bundel van Willem Silvius. Aanvraagnummer: KW 129 F 2, fol. 15
Voorbeeld van een schrijfoefening, met handschrift naar Duits model
Kalligrafische bundel van Willem Silvius. Aanvraagnummer: KW 129 F 2, fol. 22
Voorbeeld van een schrijfoefening, met handschrift naar Nederlands model

De meeste teksten zijn in het Latijn en in het Duits, maar er wordt ook geschreven in het Grieks, Hebreeuws, Italiaans, Spaans, Portugees, Frans en Nederlands. Het boekje telt bovendien vier ingekleurde tekeningen.

Kalligrafische bundel van Willem Silvius. Aanvraagnummer: KW 129 F 2, fol. 48

De triomferende Christus, met kruisstaf en wimpel

De inscriptie op het tweede blad: “Guilielmus Syluius Buscoducensis scribebat Louanij Anno A Natiuitate D[omi]ni 1550” maakt het mogelijk het handschrift verder te dateren en de schrijver te identificeren. De kalligrafiebundel is inderdaad van de Antwerpse drukker Willem Silvius! Die had zich namelijk op 3 februari 1550 als student rechten ingeschreven bij de universiteit van Leuven, onder de naam “Gulielmus Silvius Busciducensis”. Hij zou bovendien in Leuven een bijbaan hebben gehad als schrijfmeester. Dit waren geoefende kalligrafen die konden worden ingehuurd om belangrijke brieven te schrijven of om schrijfvaardigheid aan te leren. Vaak hadden zij een eigen schrijfboek zodat zij hun pennenkunst konden etaleren aan mogelijke klanten.

Inscriptie van Willem Silvius

Dergelijke schrijfboeken zijn zelden bewaard gebleven en ook van Willem Silvius is nooit kalligrafisch werk gevonden. Wel is geweten dat hij in 1562 plannen had om zijn persoonlijk schrijfboek te publiceren. Hij schrijft immers in een nawoord van een toen door hem gepubliceerd Latijns schoolboekje dat hij een dergelijk ‘schrijfboek’ aan het voorbereiden is. Deze kalligrafiebundel is ongetwijfeld dat boekje. Het handschrift begint namelijk met een folium getiteld ‘Variarum scripturarum exempla in gratiam huius artis studiosorum” [=Verschillende schrijfvoorbeelden in het voordeel van studenten van deze kunst], gedateerd 1562.

Silvius als kalligraaf in dienst van de Opstand

Silvius stond niet alleen bekend als een vermaard kalligraaf, maar ook als cryptograaf. Een bijzonder verhaal over zijn vaardigheden is te vinden in Pieter Christiaensz. Bors Nederlantsche oorloghen, beroerten, ende borgerlijcke oneenicheyden uit 1621. Silvius zou in 1577 de Geuzen hebben geholpen tijdens het beleg van Breda, toen de stad in handen was van Duitse huurlingen in dienst van Spanje. De Staatse troepen hadden namelijk een kapitein gevangen genomen die ongezien Breda probeerde binnen te komen. De man was in het bezit van een gecodeerde brief van de Spaanse landvoogd Don Juan, waarin die de Duitse soldaten verzocht om het beleg nog zes weken vol te houden. Hij zou ondertussen een troepenmacht verzamelen om Breda te ontzetten. Geconfronteerd met deze boodschap besloten de Staatse troepen over te gaan op een list. Willem Silvius, die juist op bezoek was bij de Prins van Oranje, werd gevraagd een gecodeerde brief te schrijven in het handschrift van Don Juan en ook diens handtekening te vervalsen. Ditmaal luidde de boodschap dat Don Juan niet genoeg troepen kon verzamelen om naar Breda op te trekken. Voorzien van de nodige zegels werd de nieuwe brief teruggegeven aan de gevangen kapitein. De man werd omgekocht en beloofde de brief Breda binnen te smokkelen en te overhandigen aan de Duitse troepen. Na het lezen van de gefabriceerde brief besloten deze het zekere voor het onzekere te nemen en in onderhandeling te gaan met het Staatse leger. Op 4 oktober bliezen zij de aftocht en zo kon Breda worden bevrijd.

Kalligrafische bundel van Willem Silvius. Aanvraagnummer: KW 129 F 2, fol. 47r

Spiegelbeeldige inscriptie

Of het verhaal waar is, weten we niet. Maar dat Silvius een uitzonderlijk getalenteerd schrijfmeester was, dat maakt dit handschrift wel duidelijk. Een van de laatste folio toont zowel zijn kalligrafeertalent als zijn fascinatie met geheimschrift. In een rood gekleurd kader, gedecoreerd met goudkleurig bladmotief, staat een tekst in een op eerste gezicht onbekend en onleesbaar handschrift. Tot je de Italiaanse tekst in een cartouche bovenaan leest: ‘Non besogno sospender più la mente, Ch’allo speichio si legge la presente’ [=Je hoeft er niet langer je hoofd over te breken, want hetgeen je hier ziet kan je lezen in de spiegel]. En inderdaad, wanneer je een spiegeltje bij de hand neemt, ontdek je dat de volledige kadertekst (vijf Bijbelcitaten in verschillende talen) is geschreven in spiegelschrift! Dit trucje was wel bekend uit de ons overgeleverde Italiaanse kalligrafiebundels uit de zestiende eeuw, bijvoorbeeld van de Italiaanse kalligraaf Giovanni Palatino (1515-1575). Maar voor de Nederlanden is dit bij mijn weten nieuw. Dit handschrift van Willem Silvius is in ieder geval een bijzonder vroeg en belangrijk voorbeeld van een zestiende-eeuws schrijfboek. Een uitzonderlijke vondst en voor mij een prachtige ervaring!

Lees meer blogs over dit thema: