Kostbare boeken aan de ketting

22 oktober 2012 Erik Geleijns Boekgeschiedenis

Een paar weken geleden stuitte ik, op zoek naar iets anders, in een doos met foto's in het KB-archief op het hieronder afgebeelde plaatje.

'Kostbare boeken zijn aan kettingen vastgelegd'
'Kostbare boeken zijn aan kettingen vastgelegd'
143 C 3 anno 2012
143 C 3 anno 2012

De foto is op de achterzijde gedateerd '1935' en de boeken die te zien zijn, hebben de signaturen 143 B 1-5 (onderste plank) en 143 C 4-6 (bovenste plank). Maar de foto is natuurlijk gemaakt vanwege het boek links naast 143 C 4 dat, als we het onderschrift mogen geloven, kostbaar is en daarom aan de ketting ligt.

Dat boek is logischerwijs 143 C 3, en een wandeling naar het magazijn leerde dat a) logica een mooi ding is en b) die ketting nog steeds aan het boek zit. Maar verder is er wel het een en ander veranderd: boek en ketting zitten tegenwoordig samen in een speciaal gemaakte doos. De situatie in 1935 had dan ook niets te maken met de waarde van het boek, maar was een praktische oplossing voor de ketting, die al sinds de zeventiende eeuw aan het boek vastzit. Sinds 1935 is het boek gerestaureerd, en daarbij zijn er weer sloten aan gezet - op de foto zijn nog resten te zien van de oude.

Het boek is een convoluut, een band waarin meerdere werken zitten. Het bevat Pauselicke heiligheit, dat is, Catholyck ende avthentyck vertoogh, dat Iohannes, gemeenlick Paus Iutte genoemt, een vrouvve gevveest is , een antikatholiek boek waarin de legende van de negende-eeuwse pausin Johanna verteld wordt. Het andere werk in de band is het Cort verhael van de handelingen tot Rees ao. MDCXXXV. in ivnio tusschen den paepe Stalenum ende Egbert Grim [...] waarin de auteur van Pauselicke heiligheit, Egbert Grim, de vloer aanveegt met kritiek op zijn boek.

Kettingbibliotheek

Het boek is afkomstig uit een kettingbibliotheek, namelijk die van de Grote Kerk in Weesp. Op de band staat dan ook 'Kerckboeck Weesp' en de datum, 1647. In een kettingbibliotheek lagen de boeken doorgaans op lectrijnen, houten kerkbankachtige constructies met een zitbank ervoor voor de lezers. Boven de lectrijnen bevonden zich solide ijzeren staven waaraan het uiteinde van de ketting vastzat. Veel steden in Nederland hadden zo'n bibliotheek, een 'librije', meestal in een kerk. Vele daarvan zijn in de zeventiende en achttiende eeuw gesneuveld, maar van een aantal zijn in ieder geval de boeken bewaard. Die uit Weesp kwamen al in de negentiende eeuw naar de KB, die uit de librije van Edam hebben we sinds 1934. De boeken van de librije van Enkhuizen logeren momenteel hier; als de restauratie van de librije in de Westerkerk in Enkhuizen is voltooid, gaan ze weer terug. De bekendste - en enige in de oorspronkelijke toestand bewaarde - kettingbibliotheek in Nederland is die van de St. Walburgskerk in Zutphen.

Als de maker van het onderschrift bij de foto iets beter had gekeken, had hij vast iets anders opgeschreven. De ketting zit helemaal niet vast, maar hangt aan een haakje. Logisch, want hoe zouden we het boek anno 1935 aan bezoekers ter inzage hebben kunnen geven als het in het magazijn aan de ketting had gelegen?