22 keer prijs!

16 november 2012 Rens Top Boekkunst en geïllustreerde boeken

Ze heette Marie. Voluit Maria Josephina van Reijzen. Gedurende de jaren vijftig van de negentiende eeuw zat ze op school in Schiedam, het Liefdegesticht van de zusters dominicanessen. De zusters zetten zich in voor de arme kinderen, wezen en bejaarden, maar zuster Catharina, de stichteres, begreep ‘dat ook kinderen van beter gesitueerde ouders leiding en zorg nodig hadden’. Het is niet duidelijk tot welke groep de ouders van Maria behoorden, maar de dochter nam haar opleiding in ieder geval zeer serieus.

Net als op de klassieke Latijnse School, waar het systeem al sinds de vroege zeventiende eeuw bestond, hadden de nieuwe onderwijsinstellingen vanaf ongeveer 1800 het fenomeen van schoolprijzen ingesteld. ‘Franse’ scholen, ‘Nederduitse’ en ‘Nutsscholen’, alle introduceerden een systeem van na-ijver en beloning, in de vorm van prijzen. Soms waren het praktische zaken als sokken of hemden, maar ook penningen werden ter beschikking gesteld.

Veruit de meeste prijzen waren, in de traditie van de Latijnse School, in de vorm van een boek. De scholen lieten echter nauwelijks nog speciaal voor deze gelegenheid boeken binden, maar gebruikten de door de uitgever reeds gebonden uitgaven als geschenk. Men plakte een deels voorgedrukte prijsopdracht voor in het boekje, of schreef de opdracht rechtstreeks op een schutblad.

Maria kreeg gedurende haar schooltijd tweeëntwintig van deze boekjes! Een ongekend aantal. De KB heeft ze onlangs op een veiling kunnen kopen. Haar ouders, beter gesitueerd of niet, zullen ongetwijfeld trots zijn geweest.

22 prijsboekjes voor Marie van Reijzen.

22 prijsboekjes voor Marie van Reijzen. Aanvraagnummer: 1775 D 120 - D 141

Hoe haar medeleerlingen over deze prestaties dachten blijft gissen: een uitslover, een negentiende-eeuwse nerd? Maria kreeg de prijsboekjes voor aardrijkskunde, schrijven, handwerk, ‘la langue francaise’, deugdzaamheid, rekenkunde en vlijt. Kortom, een veelzijdig type.

De schoolleiding in Schiedam had een duidelijke voorkeur voor een bepaald soort boekjes. Ze hebben allemaal een bont gekleurde, in reliëf gedrukte papieren band, veelal met goud gedecoreerd. Het voorplat is dikwijls voorzien van een gekleurde litho.

Mme M.-R.S. Aline et Marie ou Les jeunes parisiennes en Suisse. Tours, Mame 1854
Mme M.-R.S. Aline et Marie ou Les jeunes parisiennes en Suisse. Tours, Mame 1854

Aanvraagnummer: 1775 D 130

Prijsopdracht aan W. Reijzen, in Mme Ménard. Cecilia ou la jeune infortunée. Mame 1854.
Prijsopdracht aan W. Reijzen, in Mme Ménard. Cecilia ou la jeune infortunée. Mame 1854.

Aanvraagnummer: 1775 D 125

Massa productie: drie deeltjes met hetzelfde sierpapier en verschillende lithografieën
Massa productie: drie deeltjes met hetzelfde sierpapier en verschillende lithografieën

Aanvraagnummers: 1775 D 120, 1775 D 123, 1775 D 124

Twaalf maal koos men voor een titel in het Frans, de rest van haar prijzen was in het Nederlands. Deze luxe uitziende, maar goedkoop geproduceerde boekjes werden vooral populair door het Franse bedrijf Mame, uit Tours. Vanaf 1845, het moment waarop Alfred Mame de leiding van het bedrijf overnam, werd de productie in een volledig herbouwde fabriek gemechaniseerd. In 1848 werkten er 600 mensen, in 1860, toen ook de binderij in een belendend gebouw werd gevestigd, produceerden 1200 arbeiders drie- tot vierduizend kilo boeken per dag!

De binderij van uitgeverij Mame, ca. 1865

De bescheiden school in Schiedam had duidelijk oog voor de weelderige uitstraling van dit moderne massaproduct. Of Marie zich, met al haar talenten, nog verder heeft kunnen ontwikkelen is vooralsnog onbekend.