De Statenbijbel, een designklassieker
15 november 2018 Rens Top Boekkunst en geïllustreerde boeken

Op zaterdag 10 november opende Koning Willem Alexander de tentoonstelling Ode aan de Synode door de bijbel van stadhouder Willem IV uit 1748 in een vitrine in het museum van Dordrecht te leggen.

Dit jaar is het namelijk 400 jaar geleden dat men tijdens de synode van Dordrecht (1618) afspraken maakte voor een nieuwe Bijbelvertaling. Het duurde even, maar in 1637 werd het eerste exemplaar van de bijbel in de 'Statenvertaling', gebonden in paars fluweel, aangeboden aan de Staten Generaal. Dat bijzondere, in fluweel gebonden exemplaar, week sterk af van de meer gangbare exemplaren. Voor het binden van deze forse boeken sloot men aan bij de wat minder luxueuze boekbanden uit het begin van de 17e eeuw.

Men koos voor stevig kalfsleer, meer specifiek juchtleer of ‘Rusleer’, een variant die onder meer met boombast werd gelooid, waarin een diagonaal patroon van lijntjes werd aangebracht. Daarnaast stevige houten platten, die aan de randen sterk werden afgeschuind. De decoratie bleef beperkt tot enkele lijnen en een centraal stempel, een en ander volgens een vast patroon. Tenslotte het zware, koperen beslag met de veelal kenmerkende getordeerde klampen. Het blijkt een designklassieker avant la lettre.

Statenbijbel (Leyden, weduwe en erfgenamen van Johannes Elzevier, 1663). Aanvraagnummer: 1789 A 18

Statenbijbel (Leyden, weduwe en erfgenamen van Johannes Elzevier, 1663). Aanvraagnummer: 1789 A 18

In een handschrift over de praktijk van boekbinden van Dirk de Braaij uit 1658 neemt de foliobijbel een belangrijke plaats in. De Bray noemt expliciet de banden in ‘rusleer’ en tekent onmiskenbaar een klassieke bijbelband, met de sobere bestempeling en koper beslag.

In 1806 beschrijft Hendrik de Haas in zijn boek “De boekbinder, of volledige beschrijving van al wat op deze konst betrekking heeft” nog steeds het maken van een dergelijke band. Hij beschrijft uitvoerig het markante afschuinen van de platten en het ‘aanslaan van het koper” zoals hij het monteren van het beslag noemt. Achter in zijn boek, plaatst hij een prent om het binden van een folio bijbel te illustreren. Nog steeds vertoont de afgebeelde bijbel overduidelijk de kenmerken van de vroeg 17e eeuwse klassieker: de dikke borden, het koper beslag en de kenmerkende centrale decoratie. Het uiterlijk van de bijbel is een type geworden.

Facsimile van het handschrift van Dirk de Bray. Aanvraagnummer: BAND BDTE 02BY

Facsimile van het handschrift van Dirk de Bray. Aanvraagnummer: BAND BDTE 02BY

In 1888 schilderde van Gogh de bijbel van zijn vader die dominee was in Nuenen. Ook vader van Gogh bezat de inmiddels klassieke Statenbijbel, het hoekbeslag en de gedraaide klampen zijn goed zichtbaar. Het traditionele uiterlijk weerstaat zelfs de invloeden van het modernisme in de vroege twintigste eeuw.

Vincent van Gogh, Stilleven met bijbel, 1885. Amsterdam, Van Goghmuseum

Vincent van Gogh, Stilleven met bijbel, 1885. Amsterdam, Van Goghmuseum

Rond 1925 publiceert de firma Brandt & Zn een catalogus van hun producten waarin de folio bijbel, 'uitgevoerd in juchtleer…met zwaar koper beslag' nog steeds wordt aangeboden. Ongeveer 300 jaar na de introductie van dit bandtype blijken opeenvolgende decoratie stijlen, en moderne bindtechnieken nauwelijks invloed te hebben op het uiterlijk van de Statenbijbel.

Catalogus van de firma Brandt, ca. 1925. Aanvraagnummer: BAND BKBD 40CB BRAN02 FACS KAST

Catalogus van de firma Brandt, ca. 1925. Aanvraagnummer: BAND BKBD 40CB BRAN02 FACS KAST