Gekaft in een Franse illustratie
20 juli 2018 Paul van Capelleveen Boekkunst en geïllustreerde boeken

Soms zijn schoolboekjes ineens niet meer zo saai!

Schoolboekjes uit het begin van de negentiende-eeuw munten niet uit in bijzondere ontwerpen of verleidelijke illustraties in kleur. Meestal zitten er geen plaatjes in; de boekjes zijn voor de onderwijzers bedoeld.

J.A. Uilkens, Eerste beginselen der natuurkunde (1804 en 1809)
J.A. Uilkens, Eerste beginselen der natuurkunde (1804 en 1809)

J.A. Uilkens, Eerste beginselen der natuurkunde (1804 en 1809)

J.A. Uilkens schreef over natuurkunde: Eerste beginselen der natuurkunde. De kinderen moeten vragen beantwoorden, zoals:
Wat is de deelbaarheid der ligchamen?
Wat noemt men snelheid?
Hoeveel zwaarder dan water, is Platina?

Een herdruk van het eerste deeltje verscheen in 1809 en de KB verwierf daarvan een exemplaar met een geïllustreerd omslag dat echter met de inhoud niets te maken heeft. Bovendien is het omslag op de kop eromheen geplakt. Het hoort er eigenlijk niet bij. Zo’n lesboekje zal beschadigd zijn geraakt en het oorspronkelijke omslagje is vervangen.

J.A. Uilkens, Eerste beginselen der natuurkunde (1809)
J.A. Uilkens, Eerste beginselen der natuurkunde (1809)

J.A. Uilkens, Eerste beginselen der natuurkunde (1809)

Signatuur in houtsnede
Signatuur in houtsnede

Signatuur in houtsnede

Franse houtsnede

Op het plaatje, een houtsnede, is Mont Saint-Michel te zien, het getijdeneiland aan de Normandische kust. Eronder staat een verklaring in het Nederlands en Frans. Het prentje is gesigneerd door de graveur: Andrew Best Leloir. Dat was een firma in Parijs.

Houtsneden werden in die tijd vooral in Engeland voor boeken en tijdschriften gemaakt. Van de drie firmanten van ABL was de eerstgenoemde dan ook Engels: John Andrew. Hij arriveerde in Frankrijk in 1824 en richtte in 1832 met Jean Best (1808-1879) en Isidore Leloire (ca 1802-1850?) het atelier op. Zij maakten meteen illustraties voor een nieuw tijdschrift: Magasin Pittoresque.

In de eerste jaargang daarvan (1833) verscheen het plaatje van Mont Saint-Michel. Maar daarbij stond geen toelichtende tekst. Die moet er in België of Nederland aan zijn toegevoegd door een uitgever die de illustratie opnieuw heeft gebruikt.

Magasin Pittoresque, (1833), no. 44, pagina 349 (Bibliothèque nationale de France)
Magasin Pittoresque, (1833), no. 44, pagina 349 (Bibliothèque nationale de France)

Magasin Pittoresque, (1833), no. 44, pagina 349 (Bibliothèque nationale de France)

Magasin Pittoresque, (1833), no. 44, pagina 348  (Bibliothèque nationale de France)
Magasin Pittoresque, (1833), no. 44, pagina 348 (Bibliothèque nationale de France)

Magasin Pittoresque, (1833), no. 44, pagina 348 (Bibliothèque nationale de France)

In Magasin Pittoresque stond nog een tweede afbeeldingen van Mont Saint-Michel. Het artikel 'Baie de Cancale. Marées, Sables mouvans, Mont Saint-Michel' verscheen in aflevering 44 (pagina's 348-350).

Die tweede illustratie is misschien ook wel ergens opnieuw gebruikt. De eerste is volstrekt identiek aan die op het omslag van het Nederlandse natuurkundeboekje!

Gekopieerd of niet?

Misschien heeft de Nederlandse (of Belgische?) uitgever het houtblok van die eerste houtsnede aangekocht, want alles is hetzelfde: de wolken, de kleine oplichtende rots rechtsonder, de ondertekening, alle details kloppen - en die zorgvuldigheid zou bij een nagemaakt blok te duur zijn uitgevallen.

Wolken in houtsnede omslag
Wolken in houtsnede omslag

Wolken in houtsnede omslag

Rotsen in houtsnede omslag
Rotsen in houtsnede omslag

Rotsen in houtsnede omslag

Magasin Pittoresque, (1833), no. 44, pagina 349 (Internet Archive)
Mont Saint-Michel (Internet Archive)

Magasin Pittoresque, (1833), no. 44, pagina 349 (Internet Archive)

*Magasin Pittoresque* (1833) in de vitrine van de KB
Magasin Pittoresque (1833), no. 44, pagina 349, in de vitrine van de KB

Magasin Pittoresque (1833) in de vitrine van de KB

De gedigitaliseerde versie van Magasin Pittoresque (beschikbaar bij de BnF in Gallica) is helaas in zwart-wit, maar toch zijn de overeenkomstige details goed te herkennen. In de door Internet Archive aangeboden versie is dit duidelijker. Het beste is het nog te zien aan het KB-exemplaar dat nu in de vitrine ligt bij de leeszaal Bijzondere Collecties.

We vinden veel illustraties van het atelier in Nederland, bijvoorbeeld in Arnold Isings De rarekiek (1851). Er werd gehandeld in dit soort houtsneden voor populaire media, zoals tijdschriften.

De houtsnede van de Mont Saint-Michel is dus niet gemaakt voor het boekje uit 1809 en heeft misschien in een almanak gestaan. Het kan ook een los prentje zijn geweest, gezien de sierrand. Helaas is nog niet uitgevonden voor welke uitgave deze Franse houtsnede in Nederland is hergebruikt vóórdat het als kaftje eindigde om dit schoolboekje. Hoe dan ook: het nieuwe kaftje dateert van minstens dertig jaar na het schoolboekje! Dat was dus nog steeds in gebruik.

Literatuur over het atelier ABL: Remi Blanchon, La gravure sur bois au XIXe siècle. L'âge du bois debout. Paris, Les Éditions de l'Amateur, 2001.

Te zien in de vitrine bij de ingang van de leeszaal Bijzondere Collecties vanaf 20 juli 2018:

  • J.A. Uilkens, Eerste beginselen der natuurkunde tot nut en vergenoeging van het dagelijksche leven in leerlesjens voor de Bataafsche jeugd. Eerste stukje. Tweede, verbeterde uitgave. Amsterdam, Johannes van der Hey, 1809. Aanvraagnummer: KW GW A114787
  • J.A. Uilkens, Eerste beginselen der natuurkunde tot nut en vergenoeging van het dagelijksche leven in leerlesjens voor de Bataafsche jeugd. Eerste stukjen. Amsterdam, Johannes van der Hey, 1804. Aanvraagnummer: 536 K 30
  • J.A. Uilkens, Eerste beginselen der natuurkunde tot nut en vergenoeging van het dagelijksche leven in leerlesjens voor de Bataafsche jeugd. Derde stukje. Amsterdam, Johannes van der Hey, 1829. Aanvraagnummer: KW 1090 B 83
  • Magasin Pittoresque (1833). Aanvraagnummer: 3023 B 1

Voor meer blogs door Paul van Capelleveen over zijn ervaringen als conservator in de KB, zie Ligatuur.

Lees meer blogs over dit thema: