Hoezo vals?
17 oktober 2012 Rens Top Boekkunst en geïllustreerde boeken

Met enige regelmaat wordt in de pers geschreven over vervalsingen van schilderijen en historische voorwerpen. Han van Meegeren is een klassiek voorbeeld, maar onlangs nog heeft een rechter geoordeeld dat enkele schilderijen van de Ploegschilder Altink vals zijn. De combinatie van hebzucht, vakmanschap en onwetendheid is van alle tijden.

Het vervalsen van kunstwerken hangt veelal samen met de heersende belangstelling voor een bepaalde stroming of stijlperiode. De Italiaanse renaissance was gedurende de tweede helft van de 19e eeuw zeer populair. Er ontstaan dan ook voorwerpen in de z.g. neorenaissance stijl, maar het blijkt tevens zeer lucratief om vervalsingen op de markt te brengen. Dit geldt ook voor boekbanden.

In 1947 vermeldde het jaarverslag van Koninklijke Bibliotheek een opmerkelijke aanwinst. Mevr. Dr. J. Goekoop-de Jongh schonk in dat jaar een “uiterst belangrijk uit 1475 daterend specimen van de uit Siena afkomstige banden der belastingboeken…”. De rekeningoverzichten van de stad Siena werden vanaf de dertiende eeuw tussen twee houten borden vastgehecht, met elkaar verbonden door een leren rug. De platten werden beschilderd met kleurrijke voorstellingen (tavolette di Biccherna). Over het geschenk wordt in het jaarverslag verder opgemerkt dat "deze goedgeconserveerde band voor de bandencollectie der Koninklijke Bibliotheek een welkome aanwinst is".

Helaas, het stuk bleek vals. En dat had men kunnen weten.

In 1932 verscheen namelijk in Florence Le memorie di un pittore di quadri antichi; con alcune descrizioni sulla pintura a tempera e sul modo di fare invecchiare i dipenti e le dorature. Het werd geschreven door Icilio Federico Joni, de centrale figuur in een omvangrijk circuit van zeer getalenteerde vervalsers in Siena die aan het einde van de 19e eeuw een serie schilderijen, boekbanden en beschilderde bruidskisten maakten.

In vergelijking met de echte banden lijken de vervalsingen nu eenvoudig te herkennen. Op het stuk in de Koninklijke Bibliotheek is ondermeer beslag aangebracht, iets dat op de originele banden niet voorkomt. Bovendien zijn de beide platten beschilderd terwijl in Siena alleen het voorplat werd beschilderd. Joni verklaarde later fijntjes dat hij alleen een afbeelding, maar nooit een origineel had gezien.

'Il principe di falsari' was een flamboyante figuur. Hij speelde mandoline, hield valken in zijn studio en had vele maîtresses. In zijn autobiografie doet hij verslag van zijn werkwijze en geeft zijn opvattingen over de begrippen originaliteit, reproductie en vervalsing. Hij overleed in 1946.

Titelpagina autobiografie
Titelpagina autobiografie

In 1900 werd op een Duitse veiling 6000 mark voor een vervalste boekband betaald. Drie jaar later werd er in een artikel in het Magazine of Art al voor de vervalsingen gewaarschuwd. Mede als gevolg daarvan kelderden de prijzen tot ca. 200 mark. In 2004 echter werd er in Siena een tentoonstelling aan de groep vervalsers gewijd, waarin Joni als de meester-vervalser werd geportretteerd. Het is wellicht geen toeval dat het Duitse veilinghuis Kiefer in 2009 een “Geniale Fälschung von I.F. Joni” aanbood voor een geschatte prijs van 2400 euro. Handel is handel.

Literatuur