Oud ijzer

26 april 2013 Rens Top Boekkunst en geïllustreerde boeken

Naast het verwerven van historische boekbanden geeft de Koninklijke Bibliotheek ook opdrachten aan moderne binders om rond een bijzondere tekst een exclusieve band te maken. Gedurende het proces worden voorstellen en ontwerpen zo goed mogelijk gedocumenteerd en bij de overdracht wordt geprobeerd ook de voorstudies, schetsen en gebruikte materialen te verkrijgen. Op deze manier krijgen we immers een goed beeld van de werkwijze van de binder.

Aluminium vorm voor Credo

Zo blijkt uit de aantekeningen van Janosz Szirmai, de binder van Credo (uitvoering 1984), dat de opmerkelijke decoratie op het voorplat is geïnspireerd op de eerste versregel van het titelgedicht: 'Niets te verwachten, niets te hopen.' Zijn eerste schetsen tonen een figuur met in wanhoop opgeheven armen. In het definitieve ontwerp ontbreekt vrijwel elke relatie met een menselijke figuur en resteert slechts de suggestie van armen. Deze vorm werd uit een aluminium plaat gezaagd en diende als sjabloon voor de uitvoering. De aantekeningen en de metalen vorm behoren tot het documentatiemateriaal van de boekbandencollectie.

Gerard Reve, Credo, 1973. Gebonden door J. Szirmai, 1984.
Gerard Reve, Credo, 1973. Gebonden door J. Szirmai, 1984
J. Szirmai, aluminium sjabloon
J. Szirmai, aluminium sjabloon

Plaatstempel voor Koningin Emma

In 1904 verscheen bij de uitgeverij Höveker & Wormser Koningin Emma, koningin der weldadigheid door N. van Harpen. Voor het bandontwerp vroeg men de sierkunstenaar Th. J.J. Neuhuys. Naar zijn ontwerp, geheel in de stijl van de Nieuwe Kunst, werden de platen gemaakt die de firma Proost en Brandt gebruikte voor het binden. In tegenstelling tot de band van Szirmai, die uniek is, werd de decoratie hier toegepast op de gehele editie. Sinds 1984 is het stempelmateriaal van deze binderij in het bezit van de KB. In 2006 lukte het om twee fraaie exemplaren van het boek van Van Harpen te kopen, en werd de bijzondere combinatie, band én plaatmateriaal, mogelijk.

Messing wapenstempel uit 1797

Bij de historische boekbanden komt het helaas zeer sporadisch voor dat er iets van het bindproces resteert. In oude handboeken treffen we soms een decoratievoorbeeld aan, werktuigen zijn echter uiterst zeldzaam. Werkelijk uniek is dan ook het wapenstempel dat onlangs door Museum Meermanno aan de KB werd overgedragen. Het in messing uitgesneden stempel, oorspronkelijk afkomstig uit het Koninklijk Penningkabinet, toont het wapen van de Bataafse Republiek, de leeuw met lans en vrijheidshoed, in de Hollandse tuin. De overheid liet er in 1797 de gebonden financiële rapporten mee decoreren. Twee banden met een dergelijk wapenstempel zijn in de collectie van de KB teruggevonden.

N. van Harpen, Koningin Emma, koningin der weldadigheid, 1904. Bandontwerp N. Neuhuys, uitvoering Proost & Brandt. Platen uit stempelcollectie Proost & Brandt
N. van Harpen, Koningin Emma, koningin der weldadigheid, 1904. Bandontwerp N. Neuhuys, uitvoering Proost & Brandt. Platen uit stempelcollectie Proost & Brandt
Messing plaatstempel Bataafse Republiek
Messing plaatstempel Bataafse Republiek
Rapporten en memoriën... [1797]. Blank perkament met het wapen van de Bataafse Republiek
Rapporten en memoriën... [1797]. Blank perkament met het wapen van de Bataafse Republiek

Het spreekt voor zich dat de getoonde voorbeelden lastig te vergelijken zijn. De besproken voorbeelden, een moderne handboekband, twee uitgeversbanden en een achttiende-eeuwse overheidsuitgave, verschillen onderling sterk van karakter. Maar door de aanwezigheid van de originele werktuigen, in combinatie met de boekbanden, is het in de KB mogelijk deze facetten uit de praktijk van het boekbinden op een unieke manier te tonen.

Beschrijvingen

  • Gerard Reve, Credo. Zandvoort, Eliance Pers, 1973. Gebonden door J. Szirmai, 1984. Aanvraagnummer: KW 1771 A 19. (Met aluminium sjabloon).
  • N. van Harpen, Koningin Emma, koningin der weldadigheid. Amsterdam, Höveker & Wormser, 1904. Bandontwerp: N. Neuhuys, uitvoering: Proost & Brandt. Aanvraagnummers: KW 1784 C 108 (perkamenten band) en KW 1784 C 107 (linnen band). (Met platen uit stempelcollectie Proost & Brandt).
  • Rapporten en Memoriën over de finantiën van Holland. Den Haag, [1797]. Blank perkament met het wapen van de Bataafse Republiek. Aanvraagnummer: KW 371 B 5. (Met messing plaatstempel Bataafse Republiek).