AI en de Bibliotheek (2)

25 maart 2019 Jan Willem van Wessel Digitale geesteswetenschappen

De vorige blog in deze serie eindigde met vier onderwerpen waar de bibliotheek en Artificiële Intelligentie (AI) met elkaar te maken gaan krijgen. De eerste drie daarvan zijn de dienstverlening, de werkwijze en de maatschappelijke rol van de bibliotheek, waarbij het om de vraag gaat welk effect AI daarop zal hebben. Bij het vierde onderwerp ligt het andersom, daar gaat het om de bijdrage die de bibliotheek aan de ontwikkeling van AI kan leveren. In deze blogpost gaan we verder in op die vier onderwerpen.

Het zal nog wel even duren voordat de rol van de bibliothecaris heeft overgenomen. Maar er zijn al AI-toepassingen in de bibliotheek die de dienstverlening verbeteren. Denk aan aanbevelingen (‘recommenders’), die we kennen sinds Amazon ermee begon in de tijd dat het bedrijf alleen nog maar boeken verkocht en die tegenwoordig ook in de bibliotheek worden toegepast. Het principe is simpel en we zitten hier op het randje van AI; in de meeste toepassingen zit alleen maar een statistische benadering, maar machine learning doet ook hier zijn intrede. En dat is hard nodig, want ook recommenders hebben te maken met een vorm van bias, zoals Wired recent beschreef in een artikel over de algoritmen achter Amazons recommenders. In dit geval bestaat de bias eruit dat Amazon zo veel mogelijk wil verkopen en dat de zogeheten ‘curatie-algoritmen’ vrij eenvoudig door fabrikanten zijn te manipuleren. Renee DiResta, de schrijfster van het artikel, merkt dan ook fijntjes op: “It’s a small reminder that Amazon isn’t exactly a bookstore or library.” Een interessante nieuwe ontwikkeling is TalkToBooks van Google. Hier worden zoekvragen niet beantwoord met websites waar het antwoord op die vragen te vinden zou zijn, maar aan de hand van de inhoud van de enorme collectie boeken die Google gedigitaliseerd heeft, waaronder rond de 500.000 boeken van de KB.

En zo zijn er meer ontwikkelingen te verwachten: automatisch samenvatten, automatisch recenseren, automatisch een luisterboek maken met behulp van een gesynthetiseerde acteursstem – het is geen science fiction meer.

Hoe verandert AI de maatschappelijke rol van de bibliotheek?

In verschillende bewoordingen maar met dezelfde strekking hebben bibliotheken in hun missie geformuleerd dat ze de persoonlijke ontwikkeling en de (digitale)geletterdheid van hun klanten willen vergroten. In een tijdperk waarin er steeds meer informatie gecreëerd wordt, doet zich de paradox voor dat het steeds moeilijker wordt de juiste informatie te vinden. En voor grote groepen wordt het steeds moeilijker toegang te krijgen tot die informatie. Niet omdat die voor hen niet beschikbaar is, maar omdat de complexiteit van de applicaties steeds groter wordt – alle inspanningen voor gebruikersvriendelijkheid ten spijt. Digitale geletterdheid, of information literacy zoals de Engelse term luidt, neemt af en daar ligt een rol voor de bibliotheek. Enerzijds door dienstverlening gericht op digitale achterblijvers, zoals de ondersteuning die openbare bibliotheken in Nederland organiseren voor het invullen van de belastingaangifte. Anderzijds door educatie op het gebied van digitale geletterdheid aan te bieden. Die lijn kan doorgetrokken worden naar geletterdheid in het algemeen. In Nederland zijn 2,5 miljoen mensen laaggeletterd, dat wil zeggen onvoldoende in staat om op het niveau te lezen en te rekenen dat nodig is om je in de maatschappij goed mee te kunnen doen. AI kan deze groep helpen deze vaardigheden op te doen.