Bewaren voor iedereen: de opbouw van de webcollectie XS4ALL-homepages

28 mei 2020 Kees Teszelszky Duurzame toegang

Het is vrijwel niet meer voor te stellen in deze online coronatijden, maar er is een periode geweest in de geschiedenis dat gewone mensen niet zomaar gebruik konden maken van het internet. Daar kwam verandering in toen in mei 1993 de nieuwe provider XS4ALL als één van de eerste van Nederland een internetverbinding beschikbaar stelde voor 500 particulieren.

Daarnaast werd het mogelijk om een eigen homepage te publiceren op het web. Sommige beroemde, maar nog veel meer onbekende Nederlandse internetpioniers bouwden vanaf 1993 hun eerste homepage op het XS4ALL-webdomein. Enkele daarvan zijn inmiddels al meer dan een kwart eeuw online en behoren daarmee tot de oudste digitaal geboren publicaties die bewaard zijn gebleven op het web in Nederland. Dit zijn unieke en zeldzame topstukken van het Nederlandse digitale culturele erfgoed en verdienen het daarom bewaard te worden in de webcollectie van de Koninklijke Bibliotheek.

Toen in 2019 KPN aankondigde XS4ALL op te heffen, werd dit unieke Nederlandse erfgoed acuut bedreigd: het veranderen van een URL door een provider, de migratie van een webserver of het wisselen van provider heeft in het verleden al tot het verlies van duizenden unieke historische homepages geleid, zoals bij provider Euronet. De KB is daarom een reddingsactie begonnen om zoveel mogelijk XS4ALL-homepages met erfgoedwaarde op te sporen, te selecteren en te bewaren. Dankzij financiële bijdragen van het SIDN Fonds en Stichting Internet4all is het KB-webarchiveringsteam in staat om een representatieve webcollectie op te bouwen met een selectie van de vroegste, meest bijzondere of juist erg kenmerkende homepages van Nederland uit de periode 1993 tot en met 2001 (het knappen van de internetzeepbel).

Het opsporen en selecteren van homepages is deels werk van de mens en deels van de machine, en daarom een combinatie van historisch detective-achtig speurwerk, geavanceerde technische analyses van de inhoud van webarchieven en natuurlijk het doorzoeken van het live web. In de beginjaren van XS4ALL publiceerde deze provider een soort ‘telefoonboek’ op het web met een overzicht van vrijwel alle homepages die op dat moment online waren: deze lijst is in verschillende versies terug te vinden in het Internet Archive. Daarnaast is de webcollectie van het bekende Internet Archive en dat van het minder bekende Common Crawl afgespeurd op zoek naar links naar nog onbekende homepages. Ook eenvoudige Google-zoekacties leverden een schat aan onbekende en soms stokoude homepages op. Opvallend genoeg bleken juist oude papieren internetgidsen voor gebruikers uit de jaren negentig een rijke goudmijn: het enthousiasme waarmee de eerste internetpioniers het vroege Nederlandse web gedetailleerd in kaart hadden gebracht, evenaarde dat van onze webarchivisten van nu. Tot slot hebben tientallen internetpioniers van toen het adres van hun homepage ingestuurd, informatie gegeven of zelfs bestanden gestuurd na een oproep op social media. De reddingsactie van de KB kreeg aandacht van onder meer de Volkskrant, RTL Nieuws en RTLZ.