NL-blogosfeer: Burgers verslaan een ramp
27 augustus 2018 Iris Geldermans (stagiaire juni-augustus 2018) Duurzame toegang

De afgelopen drie maanden heb ik als stagiaire voor de Koninklijke Bibliotheek gewerkt aan het vormen van een collectie Nederlandse weblogs voor het webarchief: de NL-blogosfeer. Ik werd hierbij begeleid door Peter de Bode, dienstcoördinator webarchivering en Kees Teszelszky, conservator digitale collecties. Tijdens deze stageperiode ontdekte ik dat weblogs belangrijk primair bronmateriaal zijn voor historisch onderzoek omdat zij gebeurtenissen in de context van de tijd plaatsen.

Bloggers houden zich continue bezig met de actualiteit. Veel blogs zijn een bottom-up bron: zij geven een kijkje in het dagelijks leven en de meningen van het volk. De blogs laten zien hoe gewone mensen reageerden op actuele thema’s en gebeurtenissen zoals verkiezingsuitslagen, festivals, Pim Fortuyn, #Metoo, veranderende modetrends, de reacties op 9/11, de aardbevingen in Groningen en de MH17. Daarom is het interessant om te onderzoeken hoe gewone burgers op het internet reageerden op één van de grootste rampen in Nederland rond het millennium: de vuurwerkramp in Enschede.

Afgelopen mei was het 18 jaar geleden dat in Enschede de vuurwerkfabriek ontplofte. Er stierven die dag 23 mensen en ongeveer 950 mensen raakten gewond. Het was zaterdag 13 mei 2000 toen dit gebeurde: middenin het weekend. Doordat deze ramp zich in het weekend afspeelde kwam de berichtgeving over de ramp maar langzaam op gang en was, wat betreft reguliere media, alleen te volgen op de radio en televisie. Wanneer in krantendatabase LexisNexis gezocht wordt op 13 mei 2000 en ‘Enschede’ komt alleen de verslaggeving van de ANP naar voren: zij schreven vanaf half vijf tot middennacht in totaal 39 berichten over de vuurwerkramp. Ook op 14 mei was de ANP de enige geschreven bron van informatie. Pas op maandag barstte de berichtgeving in papieren kranten los. Op internet was dit wel anders. Daar waren de bloggers actief en konden de laatste updates over de ramp gevonden worden: zelfs op een zondag.

In het boek Bloghelden schrijft Frank Meeuwsen uitgebreid over de verslaggeving betreft de vuurwerkramp door de bloggers. Hij interviewde voor zijn boek blogger Tonie, die het volgende vertelde over de verslaggeving op internet: ‘De ramp in de vuurwerkfabriek vond plaats in het weekend. Toen werden de nieuwssites nog niet geüpdatet in het weekend. Heel veel redacties werkten volgens het oude mediaprincipe (…) gingen de meeste online redacties op vrijdag dicht om maandag weer te starten.’ Tonie werkte zelf destijds voor de redactie van Planet Internet. Hij was daar de eerste die weekenddiensten ging draaien. Zo ook ten tijde van de vuurwerkramp. Hij was niet de enige volgens Meeuwsen: ook bloggers Alt0169 en Esc brachten het nieuws (dat verspreid was over het internet) over de vuurwerkramp op hun blog bij elkaar.

Om te onderzoeken wat Alt0169, ESC en Tonie schreven, zijn gearchiveerde websites nodig. Geen van de drie bloggers (hun website en hun archieven) zijn nu online te vinden. In het webarchief van de Koninklijke Bibliotheek zijn twee van drie websites te vinden: die van Alt en die van Tonie. Helaas zijn beiden websites te laat gearchiveerd en zijn hun blogarchieven via het webarchief van de Koninklijke Bibliotheek niet benaderbaar. Zo geeft de archiefpagina van 13 – 19 mei 2000 van Tonie dit bericht :

Screenshot Tonie’s kladblok uit de KB Wayback Machine. (Alleen te bekijken in de Koninklijke Bibliotheek.)

De enige bron van informatie is het Internet Archive. Ook hier zijn twee van de drie bloggers te vinden: Alt en Tonie. ESC heeft wel een archiefversie in het Internet Archive, maar is daar te laat gearchiveerd. De oudste blogpost die ik kan vinden is van 17 juni 2000. In het geval van Tonie is er in zijn archief (in het IA) slechts één post op 14 mei te vinden. Andere posts over de ramp volgen op 15, 16 en 18 mei. Op 14 mei verwijst Tonie naar de Planet Internet webpagina die hij bijhoudt. Helaas is deze pagina niet gearchiveerd door de Koninklijke Bibliotheek en te laat gearchiveerd door het Internet Archive. De pagina is voor het eerst door het IA gearchiveerd op 15 november 2001: het artikel is dan al bijgewerkt tot een versie van 8 juni 2001. Wat Tonie het jaar daarvoor heeft opgeschreven lijkt bijna onmogelijk te achterhalen.

Is er dan helemaal niks te vinden over de nieuwsfeed van de bloggers? Alt0169 is gelukkig wel redelijk gearchiveerd door het IA. Hij postte veel links (bijvoorbeeld naar de Planet Internet webpagina) over de ramp :

Berichten van Alt0169 gepost op 14 mei. Uit de Wayback Machine van het Internet Archive.

Naast de reguliere nieuwsberichtjes heeft Alt ook apartere berichtgeving zoals de reactie van het bedrijf Grolsch uit Enschede op de vuurwerkramp, waarbij de Grolsch-fabrieken in brand waren gevlogen.

Berichten van Alt0169 over Grolsch. Uit de Wayback Machine van het Internet Archive.

Gefragmenteerde puzzelstukken

Berichtgeving van Alt0169 gepost op 13 mei 2000. Uit de Wayback Machine van het Internet Archive.

Op 13 mei postte Alt al een uitgebreid overzicht van nieuws over de ramp, wat hij de rest van de avond aanvulde. ANP berichtte om half vijf over de ramp, Alt slechts een uur later. De ramp zelf begon met een brand rond drie uur, gevolgd door explosies om half 4. ANP en Alt reageerden (zeker voor die tijd) snel op de gebeurtenis. Sneller dan beide bronnen was het ooggetuigenverslag van Spruijt dat volgens Alt vanaf 15.45 al verslag gaf van de gebeurtenissen. Helaas is de link niet langer te vinden in het Internet Archive, het webarchief van de Koninklijke Bibliotheek of online. Wanneer gezocht wordt naar archiefversies van www.twente.nl blijkt dat de website niet alleen onvolledig, maar zelfs verkeerd is gearchiveerd door het IA en daarom misleidend. Op de gearchiveerde versie van 2 maart 2000 is het volgende bericht te lezen:

Akkoord plan van aanpak rampwijk Eerste gesprek van de Belangenvereniging Slachtoffers Vuurwerkramp met B&W; van Enschede leidt tot plan van aanpak voor de wederopbouw van verwoeste wijk. Akkoord bereikt over inspraak bewoners, herstel, herbouw en terugkeer naar eigen woningen.’

Dit kan onmogelijk berichtgeving zijn van 2 maart 2000. De vuurwerkramp vond immers plaats op 13 mei 2000. Dit komt omdat het Internet Archive steeds deelstukjes van websites archiveert. Deze stukjes (die op verschillende datums gearchiveerd worden) worden als een puzzel weer in elkaar gezet voor de gebruiker. Het resultaat is een gefragmenteerde webpagina vol stukjes die eigenlijk niet bij elkaar horen.

De NL-blogosfeer

Het terugvinden van oude weblogs blijkt problematisch. Er zijn nog wel wat websites in het Internet Archive te vinden, maar door hun gefragmenteerde archiveringsmethode kunnen deze websites incompleet (zoals ESC) of zelfs misleidend zijn (twente.nl). Bovendien is het maar afwachten of de juiste versie van een webpagina die nodig is voor onderzoek überhaupt gearchiveerd is (Planet Internet). De enige manier om de zo compleet mogelijke informatie van een offline websites te achterhalen is via internetarcheologie. Er moet gezocht worden in kelders en oude dozen naar oude opslagmedia met versies van oude websites. Internetarcheologie kan ervoor zorgen dat de archieven van weblogs herontdekt worden zodat we kunnen bekijken wat Tonie (via Planet Internet) en Esc op de dag zelf schreven over de net gebeurde vuurwerkramp in Enschede.

Een voorbeeld van wat nog wel gearchiveerd kan (en gaat) worden voor de collectie NL-blogosfeer is het blog van L-rs. Hij is, net als Alt, in de nacht van zaterdag op zondag online om te bekijken hoe de berichtgeving over de vuurwerkramp in Enschede verloopt. Van de verwijzingen (hyperlinks) naar het Enschede nieuws doet helaas geen enkele het meer, maar het archief van L-rs is op het moment nog wel online ondanks dat de website al jaren niet meer actief is. Zijn blik op (onder andere) de gebeurtenissen in Enschede zal in de toekomst terug te lezen zijn in het webarchief van de Koninklijke Bibliotheek bij de speciale webcollectie NL-blogosfeer.

Ik heb met dit onderzoek willen aantonen dat het archiveren van weblogs ingewikkeld is vanwege de vele verwijzingen die zij bevatten. Het is belangrijk dat websites in één keer gearchiveerd worden zodat ze zo compleet mogelijk in het webarchief terecht komen. Daarnaast hoop ik dat ik heb aangetoond dat weblogs in het bijzonder een geweldige bron zijn voor close reading. Weblogs zijn de dagboeken van nu en door hun reactiemogelijkheid is het mogelijk discussies omtrent uiteenlopende thema’s te volgen. Weblogs zullen in de toekomst een belangrijke bron voor onderzoek zijn wanneer men wil onderzoeken hoe het publiek reageerde op de actualiteit. Hopelijk kan de webcollectie NL-blogosfeer hieraan bijdragen.

Screenshot L-rs van zijn archief op mei 2000. Van zijn website: http://l-rs.org.