Negentiende-eeuwse kinderboeken in vogelvlucht
10 oktober 2014 Karin Vingerhoets Kinderboeken en strips

De collectie van de Koninklijke Bibliotheek bevat meer dan 200.000 kinderboeken en in duizenden daarvan staan vogels van allerlei pluimage. In dit blog ga ik in vogelvlucht langs vogels in negentiende-eeuwse kinderboeken en centsprenten. De meeste van de hier besproken werken zijn gedigitaliseerd en online te bekijken op het Geheugen van Nederland.

Leerzame lessen

Leerzame lessen in Een boekje met prentjes, waarbij wat te lezen staat
Leerzame lessen in Een boekje met prentjes, waarbij wat te lezen staat

Aanvraagnummer: KW 32 F 13.

Centsprent met pelikaan, rechts bovenaan
Centsprent met pelikaan, rechts bovenaan

Dit ras van vog'len..., 1818-1828. Aanvraagnummer: Borms 0352.

Titelblad van het Vogelen-abé-boek
Titelblad van het Vogelen-abé-boek

Aanvraagnummer: KW BJ 26776

Van adelaar tot zwaan

In abc-boeken wordt dankbaar gebruik gemaakt van de grote verscheidenheid aan vogelsoorten. Het Vogelen-abé-boek uit 1837 bevat per pagina één handgekleurde gravure van een vogel en een vierregelig rijmpje met informatie over de vogel of een moralistische les voor het lezende kind. Het begint met de A van Adelaar: “Die grote sterke vogel daar / Is kinderen, een adelaar / Men gaf hem de eerste plaats gewis, / Omdat hij vorst der vogelen is.” Verder bevat het alfabet (oorspronkelijke spelling): bontekraai, distelvink, eend, fazant, gans, haan, ibis, jaku, kasuaris, leeuwerik, mees, nachtuil, ooijevaar, pepervogel, reiger, sijsje, tortelduif, uhu, valk, wouw, zwaan. De letters C, Q, X en Y zijn niet opgenomen.

A is een Arend

A is een Arend: berijmd A B C voor de jeugd uit 1895 bevat rijmpjes over de Arend, Duif, Lijster, Ooievaar, Pauw, Raaf en Uil. De tekstjes bij M en N gaan over het gezinsleven bij mens en vogel: “M is een Moeder, die waakt bij haar kind / Dat zij zoo innig en teeder bemint. / N is een Nestje, door vogels gemaakt, / Waarbij nu de moeder haar kleintjes bewaakt.” De tekst bij de Ooievaar doet denken aan een overbekend Sinterklaasgedicht: “O is een Ooievaar, die staat daar te denken / Aan wien hij nu ’t eerste een broertje zal schenken.”

Pagina met de letters M N O uit A is een Arend
Pagina met de letters M N O uit A is een Arend

Aanvraagnummer: KW XKW 1356.

'Wel, wat zeg je van mijn kippen' in Hopsasa: knie- en bakerdeuntjes uit de oude doos
'Wel, wat zeg je van mijn kippen' in Hopsasa: knie- en bakerdeuntjes uit de oude doos, 1873.

Aanvraagnummer: KW 1087 A 70.

'Ooievaar, lepelaar' in Kloentjen, kloentjen garen en anderen, 1881
'Ooievaar, lepelaar' in Kloentjen, kloentjen garen en anderen, 1881

Aanvraagnummer: KW Ki 2294.

Bakerrijmen

“Boer, wat zeg je van mijn kippen” en “Ooievaar, lepelaar” zijn twee bakerrijmen waarin een vogel een rol speelt. De oorsprong en auteur van zulke versjes zijn vaak onbekend en ook de oorspronkelijke betekenis raakt vergeten. Wie denkt er bij “Witte zwanen, zwarte zwanen” nog aan Christus, die als timmerman de sleutel van het ‘Engelland’ kan maken voor de zielenvogels? In de collectie van de Koninklijke Bibliotheek bevinden zich ook Nederlandse vertalingen en bewerkingen van Engelse nursery rhymes. Een voorbeeld uit 1890 is De geschiedenis van het Roodborstje (‘Life and death of Cock Robin’) [afb.8]. De mus heeft het roodborstje doodgeschoten en de andere vogels verzorgen samen de uitvaart en begrafenis.

Een 'crime passionel' in De geschiedenis van het roodborstje
Een 'crime passionel' in De geschiedenis van het roodborstje

Aanvraagnummer: KW KI 6430.

Hoytema's Het leelijke jonge eendje
Hoytema's Het leelijke jonge eendje

Aanvraagnummer: KW BJ Z2097.

Laatste pagina van Hoe de vogels aan een koning kwamen
Laatste pagina van Hoe de vogels aan een koning kwamen

Aanvraagnummer: 2281 A 375.

Sprookjes

De bekendste vogel in sprookjesland is ongetwijfeld het lelijke jonge eendje in het gelijknamige sprookje, geschreven door Hans Christian Andersen in 1843. Andere vogels vinden we in De Chinese nachtegaal (H.C. Andersen), De zeven raven, De zingende springende leeuwerik en Zwaan kleef aan (alle drie van de Gebroeders Grimm) en De vos en de ooievaar, een fabel van Jean de la Fontaine.

De bewerking van Het leelijke jonge eendje van Theo van Hoytema uit 1893, is misschien wel het mooiste lelijke jonge eendje in de KB-collectie [afb.9]. Deze kunstzinnige uitgave bevat kleurenlithografieën waarbij de tekst onderdeel is van de illustraties. Hoytema was blijkbaar een vogelliefhebber: hij schreef en illustreerde ook Vogelvreugd, Uilen-geluk, Twee hanen en Hoe de vogels aan een koning kwamen.

Tentoonstelling: Vogels. Duizend jaar vogels in honderden boeken.

Tot en met 4 januari 2015 is in Museum Meermanno te Den Haag een grote tentoonstelling over vogels in boeken te zien. De tentoonstellling is georganiseerd door de Koninklijke Bibliotheek en Museum Meermanno. Er is op de tweede verdieping een zaal ingericht met oude en moderne kinderboeken en in het souterrain speelt Donald Duck de hoofdrol. Dit blog verscheen eerder als artikel in het magazine Vogels (p.12-14), dat is gepubliceerd ter gelegenheid van de genoemde tentoonstelling.