De gemeenschappelijke bescherming van het Nederlandse erfgoed staat onder druk, signaleert KB-directeur Wilma van Wezenbeek aan de start van de Landelijke Actiedagen Weerbaar Erfgoed. "Sabotage van vitale voorzieningen, cyberaanvallen en zelfs gerichte verwoesting zijn de nieuwe realiteit. Maar als we niet gezamenlijk opstaan voor de bescherming van ons erfgoed, hoe kunnen we dan garant staan voor haar bescherming?"
Vorig jaar, toen ik de eer had om te spreken tijdens de afsluitende bijeenkomst van de Landelijke Actiedag Weerbaar Erfgoed, dacht ik: The only way is up. Ik vertelde dat ook het erfgoed waar de KB zorg voor draagt – de nationale bibliotheekverzameling – kwetsbaar was gebleken. Dat de KB een kleine brand had meegemaakt, lekkages, en zelfs de diefstal van zes Russische literaire klassiekers. Hoewel dat een kwetsbare opstelling vergde, deelden wij deze persoonlijke ervaringen met de weerloosheid van ons erfgoed openlijk. We hadden daarbij namelijk een oproep te doen: laten wij als instellingen allemaal de ervaringen met de weerloosheid van ons erfgoed delen, om zo van elkaar te leren en daarmee de weerbaarheid te vergroten.
Ik dacht: the only way is up. Ik dacht: daar waar kwetsbaarheid gemeenschappelijk wordt erkend, begint de uitbreiding van de bescherming. En nu wil ik natuurlijk niet onnodig alarmerend klinken, maar de bescherming van ons erfgoed staat er slechter voor dan we denken. Daar waar we vorig jaar nog optimistisch waren gestemd – er was een tijdelijke Taskforce Veilig Erfgoed geïnitieerd vanuit OCW, er werd een eerste landelijke Actiedag georganiseerd – moeten we nu erkennen dat er een tandje bij moet, als de weerbaarheid van het Nederlandse erfgoed ons echt menens is.
Cultuur waarborgt democratie
Waar iedereen het mee eens zal zijn, is dat ons culturele erfgoed onze identiteit weerspiegelt. Regionaal, landelijk, en internationaal ijken we wie we zijn aan onze culturele uitingen. We zoeken elkaars erfgoed actief op, leren zo van elkaar en dat zorgt voor begrip. Sterker nog, dat zorgt voor de verbondenheid die uiteindelijk zelfs conflicten kan afwenden – is mijn overtuiging. De toegang tot cultuur waarborgt, met andere woorden, onze democratie. In het geval van de nationale bibliotheekverzameling zelfs heel letterlijk: de vrije toegang tot oorspronkelijke, betrouwbare informatie garandeert vrije meningsvorming. Hoe democratisch wil je het hebben?
Op het gevaar af dat mijn komende woorden een donderend effect zullen hebben op het gemoed: het is juist de democratische kracht die van ons culturele erfgoed uitgaat die nu onder druk staat. En wel op twee manieren. Niet alleen zijn de dreigingen waaraan ons erfgoed onderhevig is de laatste jaren aanzienlijk veranderd en in aantal toegenomen, ook maakt ons land op dit moment politieke keuzes die de weerbaarheid van ons erfgoed ondermijnen. Maar erfgoed bescherm je niet alleen door het aan de buitenkant te beveiligen, erfgoed bescherm je ook door het van binnenuit te prioriteren. Al moet je daarvoor erfgoed wel leren zien als democratische diepte-investering.
Erfgoed bescherm je niet alleen van buitenaf, je moet het van binnenuit prioriteren.
Meer hybride bedreigingen
Voor het ondervangen van dreiging één – de veranderde verschijningsvorm van erfgoedrisico’s – staan zowel erfgoedinstellingen als de overheid aan de lat. Als erfgoedinstellingen zijn we vaak nog druk doende om ons zo snel mogelijk te verhouden tot ‘klassieke gevaren’ als brand, waterschade en diefstal, terwijl de nìeuwe realiteit bestaat uit hybride dreigingen zoals sabotage van vitale voorzieningen, cyberaanvallen en zelfs door gerichte verwoesting van cultureel erfgoed als onderdeel van oorlogsvoering.
Hoewel het ook niet meer ondenkbaar is dat er in het ‘veilige westen’ iconische erfgoedlocaties worden aangevallen vanuit geopolitieke motieven, moeten wij als erfgoedinstellingen vooral snel zorgen dat we onze digitale veiligheid op orde krijgen. En dan kijk ik ook duidelijk naar onszelf, want cyberdreiging is voor de KB een reëel probleem. Want hoewel wij dagelijks digitale pogingen tot sabotage afwenden, zal het schrikbeeld dat ons hetzelfde lot zal treffen als de British Library in 2023 voorlopig blijven bestaan. De grootschalige hack die hen toen trof, ondermijnt nog steeds hun dienstverlening. En daarmee de toegang tot onafhankelijke, betrouwbare informatie.
Hoopvolle stralen licht
Het is duidelijk: als erfgoedinstellingen moeten we onze veiligheidsactiviteiten rondom de klassieke èn de nieuwe dreigingen opschalen. En gelukkig schijnen er ook hoopvolle stralen licht door de donkere wolken die ik hiervoor schetste. Zo worden er zowel op kleine als op grote schaal activiteiten ontplooid om het Nederlandse erfgoed weerbaarder te maken. Wij bouwen nu zelf aan een innovatief, nieuw boekenmagazijn in de gemeente Midden-Delfland, bijvoorbeeld. Dankzij het ontwerp en de bewaaromstandigheden zullen daar de kans op brand, waterschade, entering en de schadelijke effecten van klimaatverandering vrijwel nihil zijn. Vanaf eind 2027 verwachten wij onze collectie daar naartoe te kunnen verhuizen.
Een ander mooi initiatief dat zal bijdragen aan de preventie van erfgoedschade is de Risico-matrix die collega’s van de KB nationale bibliotheek samen met die van het Rijksmuseum hebben uitgedacht, op verzoek van de Taskforce Veilig Erfgoed. Die matrix is gericht op het in kaart brengen van de eigen kwetsbaarheden rondom de huidige, meer hybride dreigingen. Met deze tool leren erfgoedinstellingen begrijpen welke maatregelen zij zelf kunnen nemen, èn wat de dreigingen zijn waartegen wij ons collectief dienen te beschermen – met de hulp van de overheid.
Gezamenlijk opstaan
Ik ben ervan overtuigd dat wij als erfgoedinstellingen zullen doen wat we kunnen, maar nu de regering erfgoedveiligheid niet in haar akkoord heeft opgenomen, noch het budget ervoor, zet dit de gezamenlijk ingezette koers onder druk. Dit is dus die tweede dreiging waarvoor erfgoedinstellingen de hulp van de overheid nodig zullen blijven hebben: als we niet gezamenlijk blijven opstaan voor de publieke, democratische waarde van erfgoed, en die gemeenschappelijk blijven beschermen, hoe kunnen we dan garant staan voor haar weerbaarheid?
Als directeur van een erfgoedinstelling die juist de collectieve weerbaarheid zo aan het hart gaat, vraag ik me aan de start van deze Landelijke Actiedagen af: hoe zorgen we dat we beter worden toegerust op onze taak om erfgoed veilig te houden? Zou de continuering van de Taskforce en het budget voor erfgoedveiligheid niet op de agenda moeten van het eerstvolgende commissiedebat? Want als ik kijk naar alle activiteiten die er in het kader van deze actiedagen worden georganiseerd, zie ik dat de urgentie van dit onderwerp nu echt gemeenschappelijk wordt doorvoeld. Laten we dat vooral vasthouden.
Ik hoop dat volgend jaar aan de start van de nieuwe Actiedagen zal moeten zeggen: "Ik dacht in 2026 dat de weerbaarheid van ons erfgoed verder onder druk was komen te staan. Dat de centrale inzet hiervoor werd afgeschaald. En dat wij als erfgoedinstellingen nog harder aan de bak moesten om ook anderen te leren inzien dat de bescherming van erfgoed een democratische diepte-investering vertegenwoordigt. Maar wij hebben samen de schouders eronder gezet en …Ik had het verkeerd." Ik hoop dat de veiligheid van ons erfgoed vanaf volgend jaar weer een ècht zonnige toekomst zal kennen.
Dit is de uitgeschreven versie van het openingswoord dat Algemeen directeur van de KB, Wilma van Wezenbeek, hield tijdens de opening van de Landelijke Actiedagen Weerbaar Erfgoed, op 11 mei 2026 in de KB.