Een kattebelletje van Maria van Bourgondië?
28 februari 2014 Nicole van Dort Middeleeuwen

Daar zit je dan, als studente Nederlandse Taal en Cultuur in de KB met een fragment onder je neus van eeuwen geleden. Aan mij de taak uit te zoeken wat dit voor fragment is, door wie en vóór wie het geschreven is, uit welke tijd het stamt en wat al niet nog meer. Een redelijke opgave, maar gelukkig een zoektocht met aanknopingspunten.

Het fragment komt uit een bundeltje vergeten fragmenten, is doormidden gesneden en heeft duidelijke sporen van een binding. Ooit dus hergebruikt in een ander boek, omdat het verder niet meer tot nut was. Het fragment betreft een brief, geschreven in twee alinea’s en met het doel ‘om vrede te maken ende om ghelt te ghekrighen’. Uit de laatste alinea blijkt dat de brief is ontstaan in de tijd van de Hoeken en de Kabeljauwen (1350-1490). Eronder staat de naam ‘Jan de Boel, appotekarius mijns heren van Utrecht’.

Het fragment. Aanvraagnummer 134 B 11

Het fragment. Aanvraagnummer 134 B 11

De postbode

Is het dan een brief van Jan de Boel? Waarschijnlijk niet. Jan de Boel is een apotheker, niet iemand in de positie om te onderhandelen over vrede of geld. Uit alleen de eerste regel van de brief is al op te maken dat het moet gaan om een machtiger persoon. Maar wie is Jan dan? Ik heb mij laten vertellen dat het mogelijk gaat om de postbode, of zoals deze persoon in het fragment genoemd wordt: ‘de brengher des briefs’. Dit ligt inderdaad voor de hand. Belangrijke brieven zullen immers gebracht zijn door betrouwbare mensen. Jan is de apotheker van ‘mijn heer van Utrecht’ en heeft waarschijnlijk een vertrouwensband gehad met voorname figuren. Een betrouwbare bezorger dus, maar nog geen antwoord op de vraag wie de brief heeft geschreven.

Maria van Bourgondië

In het fragment worden drie namen genoemd, te weten ‘mijn heer van Montfoort’, ‘mijnen lyven oem den eerweerdighen bisscop van Utrecht’ en ‘minen lyeven heren den eerweerdighen hartoghe van Oestenrij[c]’. Blijkbaar heeft de schrijver van de brief een relatie met zowel de heer van Montfoort, de hertog van Oostenrijk als de bisschop van Utrecht. Over deze laatste wordt zelfs gezegd dat hij een oom is.

Wanneer ik Wikipedia erop nasla, een prima website voor alle gegevens over middeleeuwse bisschoppen, hertogen en heren, is het een kwestie van even puzzelen. Met die bisschop van Utrecht moet David van Bourgondië worden bedoeld. Hij was de halfbroer van Karel de Stoute en die was de vader van Maria van Bourgondië. David was dus de oom van Maria. Maria was in 1477 getrouwd met Maximiliaan I, aartshertog van Oostenrijk. Aangenomen dat Maria van Bourgondië de brief heeft geschreven, is er dus een link met zowel de oom en bisschop van Utrecht als met de (aarts)hertog van Oostenrijk.

Ook de heer van Montfoort komt niet uit de lucht vallen. Rond 1480 was Jan III (Johan) van Montfoort een belangrijk figuur die overhoop lag met David van Bourgondië en op die manier is de cirkel rond. De brief laat zien dat Maria zich persoonlijk bemoeide met de strijd tussen de partijen.

‘Vrolic wesen’ op de Veluwe

Er zit nog een aanwijzing in de brief naar de naaste omgeving van de landsheer. In de tweede alinea wordt aangedrongen op een bezoek van Maximiliaan aan Holland en vooral de stad Utrecht, om politieke redenen, om geld bijeen te krijgen en ook gewoon om ‘vrolic te wesen’. Het was daar namelijk goed jagen, ‘wanttet een scoen stat is ende een scoen lant’. Uit bronnen blijkt dat Maximiliaan in 1481 op de Veluwe is geweest om daar te jagen. Deze alinea zou op dat bezoek kunnen duiden.

Al met al wijzen de vingers in de richting van Maria van Bourgondië als schrijfster van de brief. Dat is echter niet met zekerheid te zeggen zolang er geen vergelijkingsmateriaal opduikt. Problematisch is ook dat de tekst geschreven is in het Nederlands, in plaats van het te verwachten Frans. Toch blijf ik erbij dat Maria een zeer geschikte ‘kandidaat’ is, al is het alleen maar omdat ik, als stagiaire, dan wel een heel bijzonder fragment heb mogen bestuderen.

Lees de transcriptie (PDF).

Reageer op deze blog

Plain text

  • Geen HTML toegestaan.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en paragrafen worden automatisch gesplitst.
Bij het indienen van dit fomulier gaat u akkoord met het privacybeleid van Mollom.