Speuren naar sporen: Hemsterhuis ontdekken in de KB
15 juni 2015 Kirsten Hulsker Nederlandse filosofie

Sinds de negentiende eeuw kent de KB een rijke Hemsterhuis-traditie, die tot op heden wordt voortgezet.

Hemsterhuis, Lettre sur l’homme. Aanvraagnummer 143 G 19

Hemsterhuis, Lettre sur l’homme. Aanvraagnummer: 143 G 19.

Hemsterhuis in de KB

Als nationale bibliotheek beschouwt de KB Frans Hemsterhuis vanouds als een zwaartepunt in de collectie en bezit dan ook een rijke collectie van ruim honderd titels van en over Hemsterhuis. De collectie bestaat onder meer uit manuscripten, waaronder het handschrift van zijn filosofisch traktaat Lettre sur l’homme en brieven aan Amalia Gallitzin. Verder bevat de collectie onder andere uitgaven van zijn werk, vaak in luxe boekbanden. De KB wist dit jaar een unieke collectie aan te kopen met steun van onder meer de Vriendenvereniging en het Prins Bernhard Cultuurfonds. Een Duitse particuliere verzamelaar uit Keulen heeft deze bijzondere collectie in de loop van dertig jaar bijeen gebracht, naar hem dan ook de “Sammlung Maas” genoemd. Verloren gewaande tekeningen, brieven en handschriften van Hemsterhuis zelf behoren ertoe, maar ook stukken van personen uit zijn netwerk, zoals boeken uit de bibliotheek van Amalia Gallitzin, reproducties vervaardigd door Ploos van Amstel opgedragen aan Hemsterhuis en portretten van hun tijdgenoten. Hierdoor biedt deze collectie tal van aanknopingspunten voor verder onderzoek. Met deze aanvulling is de KB in Nederland de belangrijkste bewaarplaats van originele stukken rond Hemsterhuis.

Bijzondere boekbanden en handschriften

Hemsterhuis is interessant vanwege zijn netwerken en zijn veelzijdige ideeën. De overlevering van zijn werk is eveneens bijzonder. Zijn werk werd in kleine oplagen (en vaak in handschrift) verspreid. Daarbij had hij de gewoonte om zijn werk weg te geven aan vrienden en kennissen. In de Universiteitsbibliotheek van Münster wordt een lijst bewaard waarop per titel is genoteerd aan wie, en in wat voor type band Hemsterhuis zijn werk ten geschenke gaf. De Haagse boekbinders Christiaan Micke en Thomas van Os hebben het merendeel van deze banden vervaardigd (lees hier meer over boekbanden). Inclusief de in 2015 verworven banden uit de “Sammlung Maas” bezit de KB nu ongeveer dertig fraai gebonden exemplaren van Hemsterhuis’ werk. Het moet voor Hemsterhuis een kostbare aangelegenheid geweest zijn want uit bovengenoemde lijst blijkt dat bijvoorbeeld Micke ruim 330 exemplaren van Lettre sur l’homme en Aristée heeft gebonden.

De KB verwierf in de negentiende en twintigste eeuw door schenking en aankoop belangrijke handschriften betreffende Hemsterhuis. Dat zijn brieven en het tijdens zijn leven niet uitgegeven manuscript Simon ou des Facultés de l'Ame dat hij rond 1780 schreef. Het handschrift van de “Simon” heeft Hemsterhuis geschonken aan “Madame Perrenot née Mollerus”. In de collectie van KB bevinden zich voorts ruim 200 brieven aan deze dame die Hemsterhuis “Daphne” noemde. Ook bevat de KB-collectie 139 van de ca. 1300 bewaard gebleven brieven van Sokrates (= Hemsterhuis) aan Diotime (= Amalia Gallitzin) uit de periode 1779 tot 1783 (Aanvraagnummer KW 132 F 1).

Door de aankoop van de “Sammlung Maas” is de verzameling handschriften uitgebreid met een ander nooit gepubliceerd traktaat “Sur la meilleure Forme à donner aux pieds des vases”, enkele brieven en 90 bladen met tekeningen door Hemsterhuis. Onder de tekeningen bevindt zich een afbeelding van de vestingwerken bij Bergen op Zoom (1747), portrettekeningen (o.a. van Amalia Gallitzin) en talrijke schetsen van antieke motieven, uitgewerkte tekeningen van vazen, maar ook natuurstudies. Belangrijk zijn ook de 14 door Ploos van Amstel volgens een geheim procedé vervaardigde kleurenkopieën naar oude meesters. Ze zijn alle voorzien van een persoonlijke opdracht aan Hemsterhuis.

Ploos van Amstel, Boertje met kruik
Ploos van Amstel, Boertje met kruik
François Hemsterhuis: Oeuvres philosophiques
François Hemsterhuis: Oeuvres philosophiques

Aanvraagnummer 14045433.

Oeuvres philosophiques

Om Hemsterhuis’ werk te kunnen duiden en zijn originaliteit en invloed van anderen op de ontwikkeling van zijn denkbeelden te kunnen onderzoeken zijn de uitgaven van zijn correspondentie van grote waarde, zoals de uitgave van zijn brieven, bezorgd door Jacob van Sluis met medewerking van Gerrit van der Meer en Louis Hoffman: Ma toute chère Diotime. Jacob van Sluis bezorgde eveneens de brieven van Gallitzin aan Hemsterhuis: Lettres de Diotime á François Hemsterhuis. In 2015 bezorgde Van Sluis bovendien Oeuvres philosophiques (Aanvraagnummer 14045433).

Naar aanleiding van deze wetenschappelijke editie werd op 16 juni 2015 een studiemiddag georganiseerd in de Koninklijke Bibliotheek. Tijdens die middag kwamen experts aan het woord - onder wie Maas zelf - over deze fascinerende figuur. Bovendien werden de nieuwe aanwinsten getoond.

Op ontdekkingstocht

Wil je zelf ook op ontdekking? Hemsterhuis heeft een prominente plaats op de webpagina’s over de Nederlandse filosofie op de KB-website. Hoe de website wordt samengesteld en nieuws, zoals over studiedagen, kun je daar ook terugvinden. Hemsterhuis kun je verder leren kennen via zijn levensbeschrijving op de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (DBNL). Schatgraven kan natuurlijk ook via Delpher en ontdek Hemsterhuis op Literatuurplein.

Reageer op deze blog

Plain text

  • Geen HTML toegestaan.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en paragrafen worden automatisch gesplitst.
Bij het indienen van dit fomulier gaat u akkoord met het privacybeleid van Mollom.