Een Dichter des Vaderlands in het album van een meisje

7 november 2019 Gerline Sonneveld Nederlandse geschiedenis en cultuur

Het is 1841 en dichter Hendrik C. Tollens (1780-1856) is een van de populairste dichters van Nederland. Zijn gedicht ‘Wien Neerlandsch bloed in de aad'ren vloeit’ werd in 1817 gekozen als het volkslied en zijn gedichten vliegen over de toonbank. Dus wat doet een gedichtje van ‘de Dichter des Vaderlands’ in het album amicorum van de achttienjarige Elizabeth Adriana Staats uit Rotterdam?

Het gedichtje van acht regels, getiteld: ‘In het Album van een Meisje’, is geschreven op een gevouwen blaadje dat in het album tussen de pagina’s bewaard is. Ook is het gedichtje niet ondertekend of gedateerd door Hendrik Tollens. Maar een korte notitie onderaan de pagina geeft ons duidelijkheid over de herkomst:

‘Bovenstaand versje vervaardigd eigenhandig geschreven, door den Nederlandsche Dichter Tollens. en ter hand gesteld aan den Apotheker J. Bulterman, op diens verzoek, om in het album van zijn vriendin te worden geplaatst, zijnde zulks een wederdienst, voor eene in het werk gestelde loodwit analyse in 1841. J. Bulterman’

Bijdrage van Tollens in het album amicorum van E.A. Staats, met onderaan de notitie van J. Bulterman, 1841. Aanvraagnummer: KW 1900 A 19

Tollens in het album amicorum van E.A. Staats, met onderaan de notitie van J. Bulterman, 1841. Aanvraagnummer: KW 1900 A 19

Jesaia Bulterman (1810-1886) was de verloofde van Elizabeth Adriana Staats. De 32-jarige apotheker werkte in de oudste apotheek van Rotterdam, op de Hoogstraat 237. Vermeldingen van deze apotheek gaan terug tot 1550. In 1842 nam Jesaia Bulterman de apotheek over van zijn baas, J. Thomee. Apotheek Bulterman in Rotterdam bestaat nog steeds, nu als Bulterman & De Groot. Na het bombardement in 1940 verhuisde hij naar de huidige locatie aan de Benthuizerstraat 13.

Advertentie in de Rotterdamsche Courant van 3 mei 1842 (Delpher)

Advertentie in de Rotterdamsche Courant van 3 mei 1842 (Delpher)

Wederdienst

Jesaia Bulterman verteld ons dat het gedichtje een wederdienst is voor een loodwitanalyse. Loodwit was tot 1850 het belangrijkste witte pigment voor kunst-en huisschildersverf. Nederland was de belangrijkste loodwitleverancier voor de internationale markt via de havens van Amsterdam en Rotterdam. De productie van loodwit volgens de zogenaamde ‘Hollandse methode’ zorgde voor een goed dekkend wit pigment met een uitstekende reputatie onder kunstschilders. Maar wat moet de grootste Nederlandse dichter van zijn tijd met een loodwitanalyse?

Hendrik Tollens was behalve dichter ook ondernemer in de verfhandel. Hij had Verf- en Vernisfabrieken Tollens & Co in Rotterdam van zijn vader overgenomen, al lag zijn passie bij het dichten. Dat Tollens naar een apotheek ging voor een analyse van loodwit is niet heel vreemd. Het was in de negentiende eeuw gebruikelijk voor apothekers om een bijhandel te hebben in bijvoorbeeld verfwaren. Misschien was Tollens een vaste klant van de bekende apotheek op de Hoogstraat en kwam hij vaker langs voor advies. Of was het tijdens een eenmalig bezoek van Tollens dat Bulterman hem vroeg een gedichtje te schrijven voor zijn verloofde? Wellicht zag Bulterman zijn kans om indruk te maken op zijn verloofde en haar een mooie toevoeging voor haar album amicorum te bezorgen.

Voorplat van het album amicorum van Elizabeth Adriana Staats. Aanvraagnummer: KW 1900 A 019

Voorplat van het album amicorum van Elizabeth Adriana Staats. Aanvraagnummer: KW 1900 A 019

Album amicorum

In een album amicorum, een boekje waarin de eigenaar bijdragen zoals gedichten en illustraties verzamelde van familie, vrienden en kennissen, kun je veel verschillende teksten vinden. Zo was het in de zestiende eeuw onder mannelijke studenten gebruikelijk geleerde citaten in het Latijn op te schrijven in deze ‘vriendenboekjes’. In de negentiende eeuw staan alba amicorum vooral vol met citaten uit gedichten van de populaire dichters uit die tijd zoals Willem Bilderdijk, Rhijnvis Feith, Hieronymus van Alphen en Hendrik C. Tollens. Dichtkunst was zeer populair in de negentiende eeuw. Het was de periode van de Romantiek en en nationalistische sentimenten vierden hoogtij. Na de Franse bezetting van1795-1813 werd stadhouder Willem I gekroond tot koning van de Verenigde Nederlanden en was er behoefte aan rust in de nieuwe natie. Dichtkunst die God, het vaderland en het gezin op een voetstuk plaatsten vonden gretig aftrek onder de bevolking.

Ook het idee van de dichter als een creatief en gevoelig publiek figuur droeg bij aan de populariteit van dichters zoals Bilderdijk, Van Alpen en Tollens. In negentiende-eeuwse alba amicorum zijn dan ook veel gedichten van deze populaire dichters te vinden; die van jonge vrouwen staan vol met gedichten met titels als Huwelijkhulkje’, ‘Mijn vaderland’, ‘Geluk en deugd’ en ‘Zucht ten hemel’. Huiselijkheid, de christelijke moraal, vrouwelijke deugdzaamheid en liefde voor het vaderland werden op deze manier aan de albumhoudsters meegegeven.

Doornige rozen

Deze bijdragen werden doorgaans geschreven door familieleden of kennissen. Bijzonderder is het als een bekende dichter de moeite heeft genomen persoonlijk een bijdrage te schrijven in een album amicorum. Zo zijn in het album van dichteres en schrijfster Petronella Moens (1762-1843) bijdragen te vinden van Aagje Deken, Betje Wolff, Willem Bilderdijk en Hendrik Tollens. Nu verkeerde Petronella Moens in deze sociale kringen dus het is niet vreemd dat haar album vol staat met bijdragen van de literaire beroemdheden uit die tijd. Een bijdrage van Hendrik Tollens in het het album amicorum van een onbekend achttienjarig meisje uit Rotterdam valt daarom des te meer op. Hendrik Tollens schrijft in het gedichtje voor Elizabeth: ‘Maar, zoo mijn beê verhoord mogt zijn, dan blonk voor u een zonneschijn […] dan bloeiden rozen op uw pad, waaraan geen enkel doren zat.’ Tollens’ wens voor Elizabeth kwam jammer genoeg niet uit. Dat het levenspad van Elizabeth en Jesaia was bezaaid met doornige rozen blijkt uit deze twee treurige advertenties.

Advertentie in de Rotterdamsche Courant van 26 mei 1863 (Delpher)
Advertentie in de Rotterdamsche Courant van 26 mei 1863 (Delpher)
Advertentie in de Nieuwe Rotterdamsche Courant van 25 maart 1868 (Delpher)
Advertentie in de Nieuwe Rotterdamsche Courant van 25 maart 1868 (Delpher)

Dit blog werd geschreven door Gerline Sonneveld voor het Europeana-project Rise of Literacy. Voor dit project werden 58 alba amicorum uit het bezit van de Koninklijke Bibliotheek Den Haag ontsloten en gedigitaliseerd. Alle alba zijn via Europeana digitaal beschikbaar.

Reacties

Zondagavond halftwaalf, heerlijk om deze uitgebreide, wat intieme geschiedenis zo vlak voor het naar bed gaan te lezen. Ik vergeet alle kleine zorgen, vergeet natuurlijk ook dit verhaal maat toch blijft er een prettig gevoel over. Dankjewel en welterusten.

Reageer op deze blog

Plain text

  • Geen HTML toegestaan.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en paragrafen worden automatisch gesplitst.
CAPTCHA
Deze vraag dient om te testen of u een menselijke bezoeker bent en om geautomatiseerde spam-inzendingen te voorkomen.

Lees meer blogs over dit thema: