Het Wilhelmus: het pronkstuk van Nederland?
21 december 2017 Marieke van Delft Nederlandse geschiedenis en cultuur

Dit najaar zendt AVRO/TROS de verkiezing van Het Pronkstuk van Nederland uit met de bedoeling het belangrijkste object uit de Nederlandse geschiedenis te kiezen. Er zijn drie categorieën: ontwerp, erfgoed en kunst. Binnen iedere categorie zijn tien objecten genomineerd. Zo maakt Het Wilhelmus naast de ANWB-paddenstoel, de DAF, de Nachtwacht en het Dagboek van Anne Frank kans op de titel “Het Pronkstuk van Nederland”. Daarmee komt een Geuzenliedboek uit 1581 uit de KB voor in het programma. Maar waarom zou Het Wilhelmus die titel verdienen? Wat is er zo bijzonder aan deze zestiende-eeuwse tekst?

‘Het Wilhelmus’, in: Een nieu Geusen lieden boecxken, 1581. Aanvraagnummer: KW 1714 E 20

‘Het Wilhelmus’, in: Een nieu Geusen lieden boecxken, 1581. Aanvraagnummer: KW 1714 E 20

Volgens het Guinness Book of Records is het in ieder geval het oudste volkslied ter wereld. Nou is dat niet helemaal waar: het is weliswaar het oudste lied dat een volkslied is geworden, maar het werd pas in 1932 officieel het volkslied van Nederland. Sinds 1817 was dat 'Wien Neêrlands bloed' omdat men Het Wilhelmus niet geschikt vond - in de achttiende eeuw was dat het het lied van de Oranjegezinde fractie geweest. Maar wie in Delpher zoekt op “Het Wilhelmus”, ziet dat dit lied al veel eerder dan 1932 officieus als volkslied te boek stond. Het werd bijvoorbeeld gespeeld op de nationale omroep. Dat kunnen we afleiden uit de column ‘Vaarwel’ van 'Garruli Filius' die voorstelt Het Wilhelmus 'van den Nederlandschen omroep af te trappen, omdat wij het niet meer waard zijn' omdat iedere stroming - socialisten, katholieken, protestanten – zijn eigen lied koos: 'Het Wilhelmus heeft ons geleid door vele eeuwen. Het is door bloed en vuur gegaan en door de zaligheid van den vrede. Het heeft ons voortgestuwd tot hier toe en niet verder. Wij gaan het ontheiligen en verliezen, want wij voelen niet langer, hoe Nederland er achter staat, wij worden het ontrouw. En een volkslied wordt door ontrouw gedood.' . Dat de regering het op 10 mei 1932 officieel tot het volkslied van Nederland benoemde kwam dus geenszins uit de lucht vallen. Het was al officieus het volkslied van Nederland en kennelijk werd geprobeerd nationale eenheid te scheppen in de verzuilde samenleving.

Titelpagina van het Nieu geusen lieden boecxken, 1581
Titelpagina van het Nieu geusen lieden boecxken, 1581
Deel van de tekst van het Wilhelmus in het Nieu geusen lieden boeckxen

Deel van de tekst van het Wilhelmus in het Nieu geusen lieden boeckxen

Dus: het oudste volkslied ter wereld. Het werd geschreven aan het begin van de Tachtigjarige oorlog toen de Lage Landen in opstand kwamen tegen de Spaanse koning. De eerste letters van alle vijftien (!) coupletten vormen de naam: WILLEM VAN NASSOV – Willem van Oranje, de leider van de opstand tegen Spanje. Het is geschreven in de ik-vorm Willem van Oranje spreekt zijn onderdanen als het ware toe en steekt ze een hart onder de riem in de strijd tegen Spanje. Maar hij heeft het niet zelf geschreven. Er zijn verschillende potentiële auteurs genoemd: Filips van Marnix van Sint-Aldegonde, een belangrijke raadgever van Willem van Oranje; filosoof en publicist Dirck Volckertsz Coornhert en de psalmberijmer Petrus Dathenus. Wie het werkelijk schreef is tot op heden niet vastgesteld. Het Wilhelmus was in ieder geval een van de liederen die gezongen werden door de Geuzen, de term waar mee de opstandelingen tegen de Spaanse koning werden aangeduid. Hun liedjes werden bijeengebracht in zogenaamde Geuzenliedboekjes, waarvan meerdere edities verschenen. In de KB wordt een vroeg gedrukt Geuzenliedboekje uit 1581 bewaard met daarin alle 15 coupletten.

Recent kwam Het Wilhelmus weer in het nieuws omdat CDA-leider Van Haersma-Buma vindt dat de kennis van het Wilhelmus onvoldoende is. Het CDA wil dat er op school weer aandacht aan wordt besteed. Op zich is ook dat geen nieuws: ook in 1935 werd in De Telegraaf geklaagd dat leerlingen die de Lagere School verlieten het lied niet kenden. Ook toen werd het belangrijk gevonden dat iedere Nederlander het volkslied kent.

Het oudste volkslied ter wereld, geschreven in de tijd dat Nederland als afzonderlijk land ontstond, officieel tot volkslied benoemd om de onderlinge strijd in de verzuilde samenleving te overstijgen: Het Wilhelmus is een waar pronkstuk van Nederland!