Moord en Doodslag
22 juni 2018 Huibert Crijns Nederlandse geschiedenis en cultuur

In Delpher vind je bijna 1 miljoen krantenartikelen over moord, en bijna evenzoveel over diefstal. Verkrachting komt er met ruim 80.000 hits maar bekaaid af.

Congres voor Criminologen

Op 21 juni sprak ik in Leiden op het jaarlijkse congres van de Nederlandse Vereniging voor Criminologie. Meer dan honderd Nederlandse criminologen waren hier bijeen om de laatste ontwikkelingen op het vakgebied te bespreken. Tijdens een sessie over historische criminologie heb ik laten zien dat Delpher ook een goudmijn is voor deze tak van wetenschap. Ik vond bijvoorbeeld bijna 1 miljoen krantenartikelen over moord, in kranten van de 17e tot en met de 20e eeuw.

Dit is een van de oudere artikelen, uit de Amsterdamsche Courant van 14 mei 1699. Het is om meerdere redenen interessant. Ik zal het even omzetten naar min of meer hedendaags Nederlands:

Alzo binnen de stad Leiden heeft op 5 Mei 1699 ‘s-avonds tussen 9 en 10 uur een verschrikkelijke en afschuwelijke moord plaatsgevonden, op een oude man van ongeveer 60 jaar in zijn eigen huis, door een zekere Cornelis van Elsthout, 27 jaar, geboren in Sant Terbuiten in de Baronie van Breda, maar in Tilburg, in de Meierij van 's-Hertogenbosch opgevoed, redelijk lang van persoon, bruin en pokdalig gezicht, zwart slecht haar, een lakenwever van beroep, gekleed in een rode jas, een gekleurde trijpen broek versteld met lappen in andere kleuren, een muskuskleurig [bruin?] hemd, zwarte kousen, zwarte hoed, sprekend met een licht Brabants accent. Daarom maken de gerechtsheren van de stad Leiden bekend dat degene die de gezochte persoon weet aan te brengen zodat deze in hechtenis raakt en zijn schuld aangetoond wordt, een beloning van 100 zilveren dukaten zal ontvangen, en zijn naam geheim gehouden zal worden.

Dit korte artikeltje geeft een heleboel interessante informatie over de verdachte: zijn naam en leeftijd, zijn afkomst, zijn uiterlijk, zijn kleding, zijn beroep en zijn sociale status (zijn onverzorgde uiterlijk en zijn verstelde broek duiden op armoede). En dat is voer voor criminologen die dit soort gegevens graag in databases stoppen om er vergelijkend onderzoek mee te doen. Daarnaast is het leuk om te zien dat het uitloven van beloningen al een heel oude opsporingsmethode is, en dat Meld Misdaad Anoniem toen ook al bestond, zij het in een iets andere vorm.

Verkrachting

Ik ben ook bezig geweest met het zoeken naar ‘verkrachting’ in Delpher. Tot mijn verbazing komt dat begrip veel minder voor in kranten. Slechts ruim 80.000 hits. Tien keer minder dan moord! Hoe komt dat? Ik heb niet het idee dat verkrachting minder vaak voorkomt dan moord, integendeel zelfs. En om het nog lastiger te maken wordt de term ‘verkrachting’ ook in andere betekenissen gebruikt dan seksueel geweld, zoals bijvoorbeeld in het begrip ‘verkrachting van de rechtsstaat’. Wat we wel zien is dat het begrip ‘verkrachting’ ook in de 17e eeuw al wordt gebruikt voor seksueel geweld, zoals in dit bericht uit de Opregte Haerlemsche Courant van 27 maart 1666:

’s-Hertogenbosch 20 maart [1666], Gisternacht is hier [in Den Bosch] een dochtertje van 14 jaar dat bij haar moeder in een klein straatje bij de markt woont, door drie Franse soldaten, in haar huis op jammerlijke wijze door twee van hen verkracht….

De tweede feministische golf

Hoe komt het dan dat verkrachting meer dan 10 keer zo weinig in kranten wordt genoemd als moord? Een N-gram view van de zoekresultaten geeft een suggestie voor het antwoord:

We zien een zeer significante toename van het aantal krantenartikelen over verkrachting vanaf de jaren ’60 van de 20e eeuw. Mijn huis-tuin-en-keukenhypothese is dat de seksuele revolutie in deze periode onderwerpen omtrent seksualiteit veel meer bespreekbaar heeft gemaakt en dat in het kielzog van de tweede feministische golf vrouwen veel meer aandacht zijn gaan vragen voor seksueel geweld. Deze combinatie van factoren heeft verkrachting en andere vormen van seksueel geweld hoog op de maatschappelijk agenda geplaatst. Voor die tijd werd seksueel geweld grotendeels weggemoffeld, of onder de oppervlakte ‘opgelost’. Vermoedelijk wordt daarom relatief weinig over dit onderwerp geschreven in kranten van voor de jaren ’60.

Ellende op Delpher

Kortom, Delpher zit boordevol met interessante en spannende informatie voor criminologisch onderzoek. Ik heb de criminologen dan ook van harte uitgenodigd om met de data uit Delpher aan de slag te gaan. Want voor zover wij bij de KB weten wordt Delpher nog nauwelijks in de sociale wetenschappen gebruikt. Dus nu maar hopen dat we het druk gaan krijgen met criminologen en andere sociale wetenschappers die aan de slag gaan met moord, doodslag, diefstal, verkrachting en andere ellende op Delpher.