Sporen van de zaak Torrentius in de KB
20 oktober 2016 Ad Leerintveld Nederlandse geschiedenis en cultuur

‘De tweede van Torrentius’ kopte NRC Handelsblad op 30 mei 2014 boven een stuk over de mysterieuze, ketterse, zeventiende-eeuwse schilder Torrentius. De schrijver ervan, Maarten de Kroon, is een bekende cineast die op dat moment de laatste hand legde aan een documentaire over het enige schilderij dat van deze meester bekend was. De documentaire is er nu.

NRC Handelsblad, 30 mei 2014

Fragment uit: De tweede van Torrentius, NRC Handelsblad, 30 mei 2014

Op het Nederlands Film Festival 2016 ging Cold Case Torrentius in première. De film doet verslag van heropend onderzoek naar het mysterie van Torrentius. Hoe heeft hij ‘Stilleven met breidel’, zijn enig bekende schilderstuk, geschilderd, is de centrale vraag. Maar ook de mysterieuze nevelen rond Torrentius’ leven komen aan bod. Twee bronnen uit de handschriftencollectie van de Koninklijke Bibliotheek spelen een rol in Cold Case Torrentius.

Torrentius

Johannes Torrentius, de Latijnse naam van Jan van der Beek (1588-1644) , is als schilder bekend geworden door de uitvoerige passage over hem in de autobiografie van Constantijn Huygens (1596-1687). Huygens noemt de manier waarop Torrentius levenloze voorwerpen weet te schilderen miraculeus. Zijn uitdrukking van glas, tin, aardewerk en ijzer, zegt Huygens, kent een glans en levert zo’n subtiele schoonheid op dat het moeilijk te geloven is dat dat met een penseel is gedaan. Huygens verhaalt dat Torrentius zelf over zijn werkwijze geheimzinnig doet en niet wil zeggen dat hij een camera obscura gebruikt, terwijl hij dit optische instrument, dat Huygens uit Engeland had meegenomen, wel kent. Torrentius zegt alleen dat het pigment van de verf, als dat door zijn ‘goddelijke hand’ wordt gewreven, harmonieuze klanken voortbrengt.

Ketterij

Johannes Torrentius, Emblematisch stilleven met kan, glas, kruik en breidel. Paneel. 1614. Rijksmuseum Amsterdam.

Johannes Torrentius, Emblematisch stilleven met kan, glas, kruik en breidel. Paneel. 1614. Rijksmuseum Amsterdam.

Voor de documentaire werd het uit de lijst gehaald en met de modernste optische technieken bestudeerd door onder anderen prof. Arie Wallert, (Universiteit van Amsterdam en Rijksmuseum). Over het schilderij en Torrentius’ lotgevallen komt ook een keur van specialisten aan het woord: onder meer: Christopher Brown (Oxford), wijlen Walter Lietke (New York) en Pieter Roelofs (Rijksmuseum). Het stilleven met kan, glas, kruik en breidel, wordt emblematisch uitgelegd. Alle weergegeven elementen beelden samen het begrip ‘matigheid’ uit. Een afbeelding op de titelpagina van Roemer Visschers embleembundel Sinnepoppen uit hetzelfde jaar 1614 vertoont overeenkomsten met het schilderij.

Titelpagina van Roemer Visscher, Sinnepoppen, Amsterdam 1614.

Titelpagina van Roemer Visscher, Sinnepoppen, Amsterdam 1614. Aanvraagnummer KW 341 C 4.

Het tweede schilderstuk

Torrentius’ bekende oeuvre kan eigenlijk verdubbeld worden, want de schilder heeft op 17 december 1615 in het album amicorum van de befaamde schermmeester Gerard Thibault (ca. 1574-1627) een aquarel aangebracht met een begeleidend gedicht. Deze voorstelling roept ook vraagtekens op. Niet duidelijk is wat de ster, de kalme zee en de getrokken cirkel met driehoeken en koorden betekenen. Staat de zee voor matigheid en zijn de geometrische figuren en de ster een allusie op Thibaults moderne schermmethode ?

Torrentius (Jan van der Beek), Aquarel in het album amicorum van Gerard Thibault. 17 december 1615

Torrentius (Jan van der Beek), Aquarel in het album amicorum van Gerard Thibault. 17 december 1615, Aanvraagnummer KW 133 L 4, fol. 105r.

Cold Case Torrentius

De Kroons documentaire Cold Case Torrentius is een indrukwekkend verslag van de heropening van een met raadsels omgeven ‘oude zaak’. Velen hebben zich met de mysterieuze, ketterse Torrentius beziggehouden. Velen hebben over hem geschreven. Kijk maar eens in de catalogus van de KB.

Maarten de Kroon maakte eerder Hollands licht en samen met de kunstenaar Jan Andriesse een fascinerende presentatie van Torrentius’ ‘Stilleven met breidel’ . Deze documentaire is een logisch gevolg van De Kroons fascinatie voor Torrentius, een fascinatie die hij deelt met zovele anderen. Zijn documentaire is een aanrader voor iedereen die kennis wil nemen van de raadsels uit onze Gouden Eeuw. De eerstkomende voorstelling in Den Haag is op 15 november in Korzo Den Haag.

Reacties

Reageer op deze blog

Plain text

  • Geen HTML toegestaan.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en paragrafen worden automatisch gesplitst.
Bij het indienen van dit fomulier gaat u akkoord met het privacybeleid van Mollom.