De erotische avonturen van Treesje Marsman en Menno ten Braak
3 maart 2015 Arno Kuipers Nederlandse literatuur en taal

Een erotisch verhaal uit de jaren twintig waarin alle personages de namen hebben van bekende schrijvers uit die tijd. Deze uiterst merkwaardige uitgave wist de Koninklijke Bibliotheek onlangs te verwerven.

Openingspagina's van Zwoele nachten

Openingspagina's van Zwoele nachten

Roedoedoe doet de Black Bottom

Treesje Marsman neemt het niet zo nauw met de regels op het naaiatelier en is vaak meer aan het dansen dan aan het werken. Daaraan dankt ze ook haar speciale bijnaam: Roedoedoe: ‘omdat zij dol op dansen was, en altijd, als zij op het atelier den Charleston danste, zich zelf de maat aangaf door op alle jazz-melodieën “Roedoedoe” te zingen.’ Behalve de Charleston is vooral de ‘Black Bottom’ haar dansfavoriet: ‘Net als de beroemde Josephine Baker, maar nu zonder de veeren!... Met beide handen nam ze haar rokje en trok het in de hoogte met al wat er nog onder was. En zoo stelde ze dat gedeelte van haar lichaam ten toon, dat den hinder van een broek niet kende!’

Menno te(n) Braak van architectenbureau Dirk Coster

Natuurlijk komt op dat moment de directrice van het naaiatelier binnen en Treesje wordt onmiddellijk ontslagen. De directrice werd echter gevolgd door een jongeman van een architectenbureau die het optreden van Treesje verlekkerd had aanschouwd en ‘zelden zoiets moois gezien had’: ‘Deze heer heette Menno ten Braak, eerste bediende van het architectenbureau Dirk Coster & Co., een ondernemende firma, bekend om het handig samenflansen van voordeelige zaakjes en die, dank zij goede kruiwagens het monopolie had verkregen van aanbrengen van centrale verwarming in alle Amsterdamsche naaiateliers.’ Ook Dirk Coster is een bekende naam uit de literatuurgeschiedenis, hij was aan het begin van de jaren twintig zeer invloedrijk als hoofdredacteur van het literaire maandblad De Stem.

Trees Marsman en Cora Westland

Trees Marsman en Cora Westland

Roedoedoe op de vlucht

Treesje alias Roedoedoe wordt de laan uitgestuurd, Menno ten Braak verlangend achterlatend. Treesje neemt afscheid van haar collegaatje Cora Westland, ook weer geënt op een ware schrijversnaam, en gaat bevreesd voor het oordeel van haar ouders naar huis. Daar blijken niet alleen vader en moeder Marsman te wachten, maar ook neef ‘Bonifaas van Eeden’. Deze ongetrouwde, maar ‘filosofisch’ aangelegde neef, overduidelijk vernoemd naar Frederik van Eeden, kwam juist om zijn verjaardag met de familie te vieren. Ook present zijn daarom Tante Ernestine Groenevelt en haar twee zoons. Die tante is vernoemd naar de nu vergeten, maar rond 1920 vrij bekende dichter Ernst Groenevelt. Treesje besluit haar straf niet af te wachten. Ze steelt een gouden tientje van neef Van Eeden en gaat ervandoor: ‘Nu of nooit, dacht Roedoedoe. Ik moet weten wat er in het leven te koop is. Mijn moeder kan me nog meer vertellen!.. En met vluggen pas snelde Roedoedoe het nieuwe lokkende leven met zijn zwoele nachten tegemoet..’ Op de trap rent Roedoedoe nog bijna buurvrouw Miek Jansen omver.

Achteromslag van Zwoele nachten
Achteromslag van Zwoele nachten
Advertentie op de laatste pagina van Zwoele nachten
Advertentie op de laatste pagina van Zwoele nachten
Jacques Toulouse, Toni, het mooie schildersmodel
Jacques Toulouse, Toni, het mooie schildersmodel

Zwoele nacht met Menno, Van Eeden als detective

Treesje zoekt haar heil vervolgens in de obscure stegen rond het Rembrandtplein en loopt daar uiteraard Menno ten Braak weer tegen het lijf: ‘Ja, kijk maar niet zoo leelijk naar me. Ik ben Menno ten Braak, en heb u vanmorgen mogen bewonderen in uw nabootsing van de beroemde neger-danseres Josephine Baker.’ Menno lokt Treesje naar zijn kamer, waar ze elkaar in de armen vallen en een ware liefdesnacht beleven: ‘De adjunct-architect noemde haar nu “zijn lieve kleine Roedoedoe”, en zij hem “lief Mennootje”.’ Ondertussen gaat neef Bonifaas van Eeden op zoek naar Roedoedoe, hoewel hij meer bezorgd lijkt om zijn gouden tientje dan om nicht Treesje. Hij weet het huis van Menno te lokaliseren en gaat voor de deur posten. En passant komt de lezer nog heel wat meer te weten over de zich zo wijsgerig voordoende neef. Zo blijkt hij zijn kamers te verhuren aan een kunstenaar met dezelfde naam als de bekende protestants-christelijke dichter Willem de Mérode, ‘over wien we geenszins zullen uitweiden’, behalve dan dat hij met Van Eeden een ‘zedelijke beurtregeling’ is overeengekomen betreffende het mede-onderverhuurde dienstmeisje Hélène Swarth. Dit alles mijmert Bonifaas voor zich uit terwijl hij wordt bediend door een prostituee genaamd ‘Alie Smedings’, voor wie de auteur van De zondaar ongewild haar naam moest afstaan.

Huwelijk met Menno

Uiteindelijk loopt alles goed af. Treesje en Menno trouwen, maar op het huwelijksfeest wordt niet meer wulps gedanst: ‘De soirée amusante, die nu volgde, biedt geen enkele bijzonderheid te vermelden, daar de voormalige Trees Marsman, bijgenaamd Roedoedoe, die thans in alle eer en deugd mevrouw Ten Braak was geworden, zich dien avond niet overgaf aan de opwinding van charleston en black bottom. Haar heer gemaal wenschte dat zij die dingen voor de intimiteit zou bewaren.’

Jacques Toulouse

Heel expliciet of erotisch is Zwoele nachten eigenlijk nauwelijks te noemen, maar misschien dacht de lezer rond 1925 daar heel anders over. Het boekje is vooral interessant omdat allerlei Nederlandse schrijvers op de hak worden genomen. Misschien leed erotisch auteur Jacques Toulouse er wel een beetje onder dat hij zelf lang niet zo bekend was als Menno ter Braak of Hendrik Marsman. Zoiets klinkt een beetje door in de reclame op het achteromslag, waar een ander werkje van Jacques Toulouse (Het geheime bordeel) wordt afgezet tegen de officiële letterkunde: ‘Lijden de meeste Hollandsche romans aan literaire zwaarlijvigheid of zijn te vergelijken met geestelijke waterhoofden, topzwaar van vervelende zwaarwichtigheid en tweede-hands psychologie, in de vlotte Realistische Meesterwerken van Jacques Toulouse dien men met recht de Hollandsche collectionneur van amoureuse burgermans dwaasheden noemt, zit sneltreinvaart en tempo.’

Jacques Krul tussen erotiek en avant-garde

Wie was die Jacques Toulouse? De KB bezit twee andere werkjes van hem, duidelijk van hetzelfde laken een pak: Vrouwenverleider tegen wil en dank en Toni, het mooie schildersmodel. Zwoele nachten kwam uit als Pandora-Roman-Serie nummer 6 van de Haagse firma ‘Pandora Uitgevers Genootschap’. Achter dat bedrijf ging de mysterieuze uitgever en boekhandelaar Jacques Krul schuil, ook wel Jack Krul genoemd. De voornaam geeft al te denken: zou hij ook de auteur zijn geweest achter het pseudoniem Jacques Toulouse? Dan wordt het wel heel interessant, want deze Jack Krul was zelf ook dichter en allesbehalve van het vlotte, realistische soort: hij bewoog zich in de jaren twintig in anarchistische en avant-gardistische kringen. Recent werd nog werk van hem opgenomen in de nieuwe bloemlezing van avant-gardistische poëzie Dan dada, doe uw werk. Als uitgever was Krul bovendien verantwoordelijk voor het zeer experimentele boek 1926 van de Vlaamse avant-gardist Jean Demets. En samen met deze Demets verzorgde hij ook kortstondig het avant-gardetijdschrift Het Woord, met werk van o.a. E. du Perron en Carel Willink.

Avant-gardetijdschrift Het Woord, uitgave Jack Krul, 1926
Avant-gardetijdschrift Het Woord, uitgave Jack Krul, 1926
Jacques Toulouse, Vrouwenverleider tegen wil en dank
Jacques Toulouse, Vrouwenverleider tegen wil en dank

Vrijgezellenbibliotheek

Of Krul en Toulouse nu één en dezelfde persoon waren of niet, het bedrijf van Krul gaf dus in ieder geval zowel avant-gardistische literatuur als semi-pornografische boekjes uit. Misschien werden de literaire experimenten van Krul en Demets wel gefinancierd met de ongetwijfeld beter verkopende erotica van Jacques Toulouse. De firma Pandora moet uiterst actief zijn geweest op terrein van dit oelala-genre. Op de laatste pagina van Zwoele nachten adverteert Pandora met allerlei titels voor het ‘Verkrijgen van een Vrijgezellenbibliotheek’. Dit soort advertenties is altijd zeer informatief, want zo valt vast te stellen dat van uitgaven als Wreede wellust, Als een Venus typiste wordt en Zuster Agnes: Realistische onthullingen meestal geen enkel exemplaar is te terug te vinden in de hedendaagse Nederlandse bibliotheekcollecties. De Koninklijke Bibliotheek houdt zich dus van harte aanbevolen mocht u plotseling op zolder stuiten op de ‘Vrijgezellenbibliotheek’ van één van uw grootouders of overgrootouders. Bij eventuele schenkingen kan uw anonimiteit worden gegarandeerd.

Reacties

Reageer op deze blog

Plain text

  • Geen HTML toegestaan.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en paragrafen worden automatisch gesplitst.
Bij het indienen van dit fomulier gaat u akkoord met het privacybeleid van Mollom.