De Stellingen van F. Bordewijk

27 augustus 2012 Arno Kuipers Nederlandse literatuur en taal

100 jaar geleden promoveerde de schrijver F. Bordewijk (1884-1965) in Leiden tot doctor in de rechten. Om in die tijd als advocaat te kunnen werken was een promotie verplicht. Maar het was voor een jurist die toch buiten de universiteit zou gaan werken niet nodig om een heel proefschrift te schrijven, men kon ook promoveren op ‘stellingen’. Dat deden bijvoorbeeld de dichters en juristen P.N. van Eyck en J.C. Bloem.

De jonge jurist F. Bordewijk, die pas vele jaren later faam zou maken als de schrijver van Bint en Karakter, koos er ook voor om te promoveren op stellingen. In 1913 kon hij zich daardoor bij de Rotterdamse balie inschrijven als advocaat, het beroep dat hij tot zijn dood in 1965 zou uitoefenen.

Titelpagina van F. Bordewijk: Stellingen
Titelpagina van F. Bordewijk: Stellingen
F. Bordewijk: Stelling 1 - 3
F. Bordewijk: Stelling 1 - 3
F. Bordewijk: Stelling 4 - 11
F. Bordewijk: Stelling 4 - 11

De promotie vond plaats op 3 mei 1912 in Leiden. Tot voor kort was onbekend op welke stellingen Bordewijk promoveerde. Bordewijks stellingen waren wel gedrukt, maar ze waren nergens bewaard gebleven. Ook de Bibliotheek van de Universiteit van Leiden, waar hij gepromoveerd was, bezat geen exemplaar. De druk van de Stellingen was daarmee de aller-zeldzaamste publicatie van F. Bordewijk, zeldzamer nog dan de bundel gedichten met de titel Paddestoelen die hij in 1916 onder het pseudoniem Ton Ven publiceerde.

Bijna honderd jaar later, eind 2011, dook een exemplaar van de Stellingen ter verkrijging van den graad van doctor in de rechtswetenschap op bij het veilinghuis Bubb Kuyper te Haarlem. De Koninklijke Bibliotheek zette zich schrap voor een stevige bieding, maar met het zeer dunne boekje (12 bladzijden) bleek iets raars aan de hand. Op de titelpagina stond al een eigendomsstempel van de KB. Het boekje had dus ooit al deel uitgemaakt van de collectie van KB. Hoe was het uit de KB verdwenen?

F. Bordewijk: Stelling 12 - 19
F. Bordewijk: Stelling 12 - 19
F. Bordewijk: Stelling 20 - 27
F. Bordewijk: Stelling 20 - 27
F. Bordewijk: Stelling 28 - 30
F. Bordewijk: Stelling 28 - 30
Omslag van F. Bordewijk: Stellingen
Omslag van F. Bordewijk: Stellingen

Het zou kunnen zijn dat KB in het verleden niet zo’n waarde hechtte aan al die Leidse stellingen en besloot ze af te stoten. Pas vanaf 1974 beheert de KB het Depot van Nederlandse Publicaties en wordt van elke publicatie één exemplaar bewaard. In het verleden was men wat selectiever. Bovendien was F. Bordewijk in 1912 nog geen bekende schrijver. Maar als het boekje was afgestoten had er eigenlijk een officieel ‘Verwijderd’-stempel over het eigendomsstempel geplaatst moeten zijn, zoals bibliotheken altijd doen met de boeken die worden afgestoten. Dat stempel was hier niet aanwezig. En bovendien zijn er nog altijd een honderdtal uitgaven van Leidse stellingen in de KB aanwezig, dus ze zijn in ieder geval niet structureel afgestoten. Het is dus mogelijk dat dit exemplaar lang geleden was ontvreemd uit de KB – in de tijd dat de beveiliging van de collectie nog niet zo’n hoge vlucht had genomen.

Hoe dan ook: toen het veilinghuis het KB-stempel ontdekte, gingen de alarmbellen af. Een eigendomsstempel wordt altijd zeer principieel opgevat en daar dient het dan ook voor. Het veilinghuis het deed een beroep op de particuliere aanbieders, die volledig te goeder trouw waren en het boekje slechts via via geërfd hadden, om het terug te bezorgen aan de KB. Aldus geschiedde. De KB is verheugd dat deze uiterst zeldzame uitgave is teruggekeerd en weer deel uitmaakt van een openbare collectie. Zo kunnen honderd jaar na zijn promotie de Stellingen van F. Bordewijk eindelijk bekend worden gemaakt. Het is weliswaar geen literair werk en stellingen als ‘Het vruchtgebruik van een inschuld is een eigenlijk vruchtgebruik’ ogen niet heel spectaculair, maar Stellingen is toch Bordewijks allereerste zelfstandige publicatie.

Alle bladzijden van de stellingen zijn bij deze blog te lezen, maar voor de echte Bordewijk-liefhebber heeft de bibliofiele drukkerij De Uitvreter uit Winterswijk inmiddels een officiële heruitgave van de Stellingen verzorgd. Deze herdruk verschijnt met een nawoord van Elly Kamp, die werkt aan een dubbelbiografie van het kunstenaarsechtpaar F. Bordewijk en Johanna Bordewijk-Roepman. Elly Kamp wijst erop dat Bordewijk de wereld van de advocatuur en de literatuur weliswaar strikt gescheiden hield, maar dat hij erkende dat zijn juridische beroep van grote invloed is geweest op zijn literaire stijl.