Liefdesbrieven van schrijvers (1)

25 januari 2021 Paul van Capelleveen Nederlandse literatuur en taal

Wat is een liefdesbrief eigenlijk? Kortgezegd, is het een brief die getuigt van de liefde van de schrijver voor een geliefde. Meer niet. Het kan een eerste uiting daarvan zijn, maar ook een latere.

De instructies in Wanneer de liefde niet wil wijken gaan met name over de eerste liefdesbrief, zie Liefdesbrieven voor dummies (2); die in Hier is mijn hart ook over liefdesbrieven tijdens een relatie of huwelijk, zie Liefdesbrieven voor dummies (1). De brieven van Gerard Reve aan twee van zijn minnaars en die van Anna Blaman aan een van haar minnaressen worden langs de lat gelegd. Zijn ze volgens de instructies goede liefdesbrieven?

Gerard Reve en de liefdesbrief

De brieven van schrijver Gerard Reve aan een vroege minnaar, Brieven aan Wimie, 1959-1963, bevatten geen eerste liefdesverklaring. Ze beginnen ná het begin.

Gerard Reve, Brieven aan Wimie, 1959-1963 (1980)
Gerard Reve, Brieven aan Wimie, 1959-1963 (1980)

Gerard Reve, Brieven aan Wimie, 1959-1963 (1980)

Ze hadden elkaar al ontmoet in 1952, woonden vanaf 1958 samen en de brief dateert uit april 1959, toen “Wimie” (eigenlijk Wim Schuhmacher) niet thuis was omdat hij zijn militaire dienst moest vervullen. Na de aanhef “Lief jongetje”, volgt een soort literair dagboek over vertalingen en uitgeversperikelen, waarna een draai volgt naar zijn seksuele verlangens – Reve begluurde tijdens een toneeluitvoering een mooie jongen: “Zo’n Boesboes”. De brief meandert terug naar de literaire wereld en roddelende kennissen (“Bah, wat een troep!”) waarna de gemiste geliefde het onderwerp kan worden: “Nu houd ik op, zonder veel geile dingen te schrijven. Ik wil je verschrikkelijk graag nemen, de donzige bruine jongenshuid van je billetjes tegen mijn buik en schoot voelen.” Volgen nog twintig regels over zijn verdere driften aangaande Wimie, komisch onderbroken door mededelingen over het “militaire” wasgoed en een literair congres.

Foto Anna Blaman ontvangt de P.C. Hooftprijs, 29 mei 1957: Foto copyright Harry Pot (1929-1996) [Bron: GaHetNa, Nationaal Archief. Creative Commons CC0 1.0 Universal Public Domain Dedication

Foto Anna Blaman ontvangt de P.C. Hooftprijs, 29 mei 1957: Foto copyright Harry Pot (1929-1996) Bron: GaHetNa, Nationaal Archief. [Creative Commons CC0 1.0 Universal Public Domain Dedication].

Intussen was Blaman in Nederland de eerste die de lesbische seks in sappige termen beschreef. Daarme was zij eerder dan Reve met diens “levensdolk” en “fluwelen zadel”. Blamans terminologie is nautisch met beschrijvingen van een zich "heerlijk" van de schaal ontdoend week “wervelloos dier” en de “uiteengeweken zeeschelpen”. In de brieven is eerder de analyticus dan de sensuele schrijfster aan het woord. Nelleke Noordervliet merkte intussen op: “Een verademing is de vanzelfsprekendheid van de lesbische liefde. Er valt geen rancune te beluisteren tegen de maatschappij die homoseksualiteit als een ziekte beschouwde en in de illegaliteit dwong.” Blaman wist bijvoorbeeld dat in december 1949 een particulier detective in opdracht van de Rotterdamse rechtbank (waarschijnlijk) inlichtingen over haar inwon in haar kennissenkring, maar ze schreef aan haar tweede grote liefde Alie Bosch dat die zich niet ongerust moest maken: “ik doe niets onzedelijks”.

Anna Blaman, tekening met zelfportret en portret van Marie-Louise (6 augustus 1949)

Anna Blaman, tekening met zelfportret en portret van Marie-Louise (6 augustus 1949) [uit: Dit tussen ons is geen eenzaam avontuur (1990, p. 167).

Ook in de volgende brieven werd de passie uitgesproken: “Ik vind alles van jou boeiender, hart-verwarmender, feestelijker dan het mooiste boek, het mooiste toneelstuk” – en hier leek Blaman toch de realiteit uit het oog te verliezen, want dat vond zij natuurlijk niet echt. Haar liefdesbrieven gingen nogal heen en weer tussen lichamelijke passie en intellectuele oordelen.

En daarin keerde zij zich af van haar geliefde: ondanks alle passie, bleef zij zichzelf: “dat komt doordat ik mijn leven nooit zal kunnen verslingeren terwille van een ander mens, maar enkel terwille van wat me dat ingeeft, duidelijk maakt, leert aan eigen levensgevoel.” Ja, en dat is dus verboden in een liefdesbrief! De brieven gingen dan ook snel de kant op van lieve betweterigheid en dus kwam het einde van de affaire al vrij snel in zicht. Voor zulke episodes in het liefdesleven gelden andere regels. Dan mag je schrijven: “Mijn indruk is nu dat je de liefde liefhebt, míj niet.” Duidelijk was dat haar geliefde niet alles aan Blaman ook mooi vond en daarmee miste zij geborgenheid en veiligheid in deze relatie. Toch, een week later was het weer liefje en schatje en “liebes Herz”. De weg neerwaarts was echter ingezet en de liefde gleed onherroepelijk de heuvel af, af en toe aangeduwd door Blamans “waarachtige” kritiek: “je begrip van liefde is dat van een zestienjarige” en niet die van een “zuiver intellect van hoog moreel niveau”. En zodra er een rivale in beeld kwam, nam Blaman voor altijd afstand, ook al bleef Marie Lou “in haar hart”.

Juist in die laatste brieven toonde Blaman haar liefde op een andere manier. Haar verdriet kon zij kennelijk niet alleen meer in woorden vatten en nu werden veel brieven opgesierd met grappige tekeningen, zoals een zelfportret met gebroken hart en daarbij de vraag: "En jij"? Ook visualiseerde zij haar liefdesverdriet in de ondertekening door de naam Blaman in grote letters op te bouwen uit de letter X, ofwel: kussen in de vorm van haar naam.

Reve, Blaman en de regels

De liefdesbrieven van Gerard Reve en Anna Blaman waren bepaald geen standaardbrieven die je in instructieboekjes kunt vinden om over te schrijven. Ze voldeden wel degelijk aan de regels van de “liefdesbrief”, maar gaven tegelijk een beeld van de complexiteit van de liefdesverhoudingen, met enerzijds de wezenlijke behoefte aan seks, en aan de andere kant, de wens om ook intellectueel een band te vormen. Reve kan je leren dat seksverhalen ook sprookjes zijn en hoe je iemand kunt verleiden met zulke verhalen. Van Anna Blaman kun je leren hoe liefdesbrieven tegelijk ook afscheidsbrieven kunnen worden en hoe tekeningen het gesprek kunnen voortzetten als dat met woorden bijna onmogelijk wordt.

Lees meer blogs over dit thema: