Louis Couperus in Australië
10 oktober 2018 Arno Kuipers Nederlandse literatuur en taal

Louis Couperus blijft ons altijd weer verrassen. Hoewel de Koninklijke Bibliotheek een zeer grote en zeer uitgebreide Couperus-collectie beheert, duiken er altijd weer uitgaven op die buiten ons zicht waren gebleven.

Noodlot

Titelpagina van Noodlot. Amsterdam, Elsevier. 1891 (KW COUP 0268).

Uiteraard gaat het boek over personages die niet aan hun noodlot kunnen ontkomen: de rijke jongeman Frank Westhove woont in Londen en ontmoet daar zijn oude jeugdvriend Robert van Maeren, ‘Bertie’, die aan lager wal is geraakt. Frank neemt Bertie bij hem in huis op, maar hij heeft niet door dat Bertie hem volledig uitzuigt. Als Frank verliefd wordt op het meisje Eve Rhodes wordt Bertie jaloers en begint hij te konkelen om Frank bij haar in een kwaad daglicht te stellen. Frank raakt Eve kwijt en Bertie leeft jarenlang op zijn kosten. Pas jaren later komen de geliefden achter de ware toedracht en slaat Frank Bertie in razernij dood. Maar het noodlot drijft ook Frank en Eve tot zelfmoord.

Clara Bell

Noodlot werd al heel snel in het Engels vertaald. In 1891 verscheen Footsteps of fate bij de uitgeverij van William Heinemann in Londen. De vertaling was van de hand van Clara Bell, die ook Frederik van Eedens Kleine Johannes in het Engels vertaalde, naast werk van Ibsen, Balzac, Huysmans e.v.a. De roman werd opgenomen in de reeks Heinemann's international library, die onder redactie stond van de Engelse schrijver Edmund Gosse. Hij introduceerde de roman aan de Engelstalige lezers met een uitgebreid voorwoord over ‘The Dutch Sensitivists’. Gosse zou over Couperus getipt zijn door de Nederlandse, in het Engels publicerende auteur Maarten Maartens. Maar ook Frederik van Eeden bemiddelde voor Couperus bij Heinemann.

Uitgeversreclame en titelpagina van Footsteps of fate

Uitgeversreclame en titelpagina van Footsteps of fate . London, William Heineman, 1891 (KW COUP 0967).

Het begin van Footsteps of fate

Het begin van Footsteps of fate. In de editie van E.A. Petherick & Co. (KB-signatuur KW GW A115020).

Oscar Wilde

Couperus had via Van Eeden bezwaar gemaakt bij Gosse tegen de beoogde Engelse titel Fostering a viper voor Noodlot, omdat hij die er te dik boven op vond liggen. Bertie wordt nergens in de roman expliciet een ‘adder’ genoemd. Couperus stelde Fatality voor, maar het werd onder handen van Bell dus uiteindelijk Footsteps of Fate (zie de Couperusbiografie van Bastet). De roman viel in de smaak van niemand minder dan Oscar Wilde, die Couperus enthousiast een exemplaar van zijn Picture of Dorian Gray zond. Het leidde tot de eerste vertaling van deze roman in het Nederlands: Couperus’ echtgenote Elisabeth Couperus-Baud verzorgde Het portret van Dorian Gray, dat in 1893 bij uitgeverij Veen verscheen.

London-New York-Melbourne

In de Couperus-collectie van de Koninklijke Bibliotheek bevond zich dankzij de verzamelaar J. Eekhof al een flink aantal edities van Footsteps of fate in de vertaling van Bell. We bezitten de eerste Engelse editie uit 1891, deel 7 uit Heinemann’s international library, en een variant hiervan, ook uit 1891. En we hebben de Amerikaanse editie van uitgeverij Appleton uit New York en de goedkope editie die bij uitgeverij Collier, ook in New York, verscheen als nummer 8 in de Once a week library. En ook nog de curieuze uitgave van Collier uit 1906, waarin Noodlot, nu vertaald als Fate, samen werd uitgegeven met The lion of Flanders van Hendrik Conscience.

Footsteps of fate in de editie van P.F. Collier, New York.

Footsteps of fate in de editie van P.F. Collier, New York. Once a week library, volume 8, nr. 21, 8 maart 1892.

Titelpagina van Footsteps of fate.

Titelpagina van Footsteps of fate. Editie E.A. Petherick & Co., 1891 (KB-signatuur KW GW A115020)

Petherick & Co

De KB bezat echter niet de Australische editie van de vertaling van Clara Bell. Deze verscheen ook in 1891 als gezamenlijke uitgave van Heinemann in Londen én de Australische uitgever E.A. Petherick & Co., met vestigingen in Melbourne, Sidney en Adelaide. Op deze uitgave kon de KB onlangs de hand leggen. Een interessante uitgave, ook omdat de rode band en de schutbladen een eigen ontwerp van Petherick zijn. Het is een vrij onbekende uitgave in de Couperus-kunde, hoewel het deze editie is van de Engelse vertaling die digitaal beschikbaar is in Project Gutenberg. De roman werd als nummer 13 opgenomen in de Australische reeks Petherick’s collection of popular European authors. Andere auteurs in de reeks waren onder anderen Tolstoi, Anatole France, Maarten Maartens en Guy de Maupassant.

Het is overigens maar de vraag of de roman van Couperus in Australië grote indruk maakte. Blijkens de Australische digitale schatkamer Trove werd er flink voor de roman geadverteerd in 1891, maar de krant The Argus uit Melbourne schreef over Couperus: ‘He is well translated by miss Clara Bell, but is hardly worthy of that honour.’

Prijsbewijs voor Florrie Kirk

Prijsbewijs voor Florrie Kirk van de Zondagsschool van Wedderburn op schutblad van de Australische editie van Footsteps of fate.

Gedicht van Florrie Kirk in de Australische editie van Footsteps of fate.

Gedicht van Florrie Kirk in de Australische editie van Footsteps of fate.

Florrie Kirk

Tien jaar later werd de roman in ieder geval wel gewaardeerd door Florrie Kirk, een leerlinge van de Church of Christ Sunday School in Wedderburn. Zij kreeg in 1901 volgens het ingeplakte bewijs deze roman als ‘General prize’ voor ‘Good conduct’ in de vierde klas. Op zich is het wel curieus dat een christelijke zondagschool deze naturalistische roman, waarin het noodlot iedereen tot de ondergang drijft, uitreikte als prijs voor goed gedrag. Achterin haar prijsboek schreef Florrie Kirk een gedicht aan het boek, maar eigenlijk aan de potentiële lener die op poëtische wijze wordt verzocht het boek zorgvuldig te lezen en netjes terug te brengen: ‘Oh thou art borrowed by a friend’, ‘Return duly, with the corners of the leaves not turned down’.

Naam van Florrie Kirk op de Franse titelpagina van de Australische editie van Footsteps of fate.

Naam van Florrie Kirk op de Franse titelpagina van de Australische editie van Footsteps of fate.

Achterplat van de Australische editie van Footsteps of fate.

Achterplat van de Australische editie van Footsteps of fate.