‘Verboden liefde’ in de Bouquetreeks

14 december 2020 Arno Kuipers Nederlandse literatuur en taal

‘Bouquet neemt je mee naar een wereld vol glamour, hartstocht en verleiding…’

Bij elke supermarkt en buurtwinkel liggen ze in ruime assortimenten klaar voor de gretige lezer, meestal lezeres: de deeltjes van de Bouquetreeks. Of van vergelijkbare reeksen, want de naam Bouquetreeks wordt meestal als soortnaam voor alle liefdesromans voor vrouwen gebruikt. Feitelijk is de Bouquetreeks maar één van de vele reeksen van Harlequin, onderdeel van het grote concern Harper Collins. Naast de Bouquetreeks geven ze nog reeksen uit als Intiem en Doktersroman. Eén reeks is getiteld 50 Tinten verder, uiteraard vernoemd naar Vijftig tinten grijs van E.L. James uit 2012. Die bestseller over een relatie met SM-trekjes van James (pseudoniem van Erika Leonard) ontketende wereldwijd een hausse aan erotische literatuur voor vrouwen. Harlequin bleef dus niet achter. Deze erotische verhalen zijn nu tamelijk mainstream, maar werden vroeger door de overheid fel bestreden. Door de seksuele revolutie van de jaren zestig verdween die censuur, maar tegelijkertijd verschoof vanaf toen de doelgroep van de verhalen zonder plaatjes van mannen naar vrouwen.

Aanbod van romans in een willekeurige supermarkt

Verboden Liefde

Rond het jaar 1900 waren verschillende uitgevers van ‘vieze boekjes’ actief in Nederland. Zij gaven vooral romans en verhalen uit, dus met veel tekst en weinig plaatjes. ‘Porno’ in moderne zin dus met foto’s en afbeeldingen van uitgebreide rek- en strekoefeningen was er ook al wel, maar dat was alleen héél diep onder de toonbank te vinden. (Lees alles over de geschiedenis van de pornografie in Nederland in het boek met de passende titel Onder de toonbank uit 2018!)

De boekjes met alleen of vooral tekst lagen echter ook al behoorlijk moeilijk. Ze werden daarom meestal eufemistisch ‘Realistisch’ genoemd in plaats van ‘erotisch’. Die term werd gemunt toen de grote Franse realistische en naturalistische schrijvers opkwamen in Nederland, zoals Emile Zola. Zij richtten hun blik ook op achterbuurten en slaapkamers, waardoor het begrip ‘realisme’ al snel een erotische bijbetekenis kreeg. Van de bekende Nederlandse schrijvers wekte Lodewijk van Deyssel met zijn naturalistische roman Een liefde uit 1887 veel ophef: hij beschrijft erin hoe hoofdpersoon Mathilde zichzelf bevredigt. In veel kranten, vooral uit verzuilde kringen, werd flink geprotesteerd tegen de zedenondermijnende moderne literatuur. De Java-bode schreef in 1888 bijvoorbeeld over de roman van Van Deyssel (zoon van de beroemde Joseph Alberdingk Thijm):

‘Er is hier onlangs een boek uitgekomen dat “Een liefde” heet en door L. van Deyssel geschreven is, onder welken naam zich een zoon van prof. Alberdingk Thijm verbergt. In dat boek, eene realistische roman, komen allerlei dingen voor, die men wel doet, doch waarover men in fatsoenlijk gezelschap niet spreekt’.

Uitgevers van ‘vieze boekjes’ surften mee op deze golven van ophef rond de moderne literatuur en noemden hun obscure koopwaar consequent ‘realistische romans’.

Harems & SM

Binnen de realistische romannetjes, althans naar wat wij kunnen vaststellen aan de hand van overgeleverde exemplaren en advertenties, waren zo’n honderd jaar geleden enkele thema’s geliefd. Bijvoorbeeld oriëntaals getinte verhalen in oosterse sferen. Er werd gesmuld van verhalen over oosterse harems, met alle clichés van dien. Binnen dit thema was er volop aanbod. Het boek De oostersche vrouw, hare zeden en gewoonten van Willem Hoogstraten was bijvoorbeeld een bestseller en kende tot in de jaren dertig vele herdrukken. ‘Vreemde hartstocht’ blijft de hele twintigste eeuw door een belangrijk onderwerp van de ‘realistische’ roman.

Maar ook de voorlopers van Vijftig tinten grijs zijn te vinden: de boeken over sadomasochistische verhoudingen. Waarschijnlijk minder populair dan de haremboekjes, maar toch waren ze er. Met titels als Domina van ‘Carla van Zeeland’ (natuurlijk een pseudoniem) uit circa 1930, waarin men flink met zwepen en dergelijke in de weer is. Hoofdpersoon is de jonge vrouw Emmy, die haar geluk vindt in het kastijden en gekastijd worden. De personages streven ijverig naar de volmaaktste ‘gloeiend roode billetjes’. Maar alles wordt heel impliciet beschreven: ‘billetjes’ is zo’n beetje het meest expliciete woord in deze ‘Roman van strenge liefde’.

Pornografiebestrijding

Omdat deze beschrijvingen in onze ogen anno 2020 vaak zo allesbehalve expliciet zijn, is het moeilijk voor te stellen, maar veel van deze boekjes werden door de overheid bestreden en in beslag genomen. Na 1911 kwam er zelfs een nieuwe zedenwet tot stand waardoor alles nog strenger werd. Pornografie werd gezien als een even kwalijke zaak als prostitutie en seksueel misbruik, ook als het alleen uit tekst bestond. Er werd ook een speciaal bureau voor opgericht: het Rijksbureau betreffende de bestrijding van den handel in vrouwen en kinderen en van den handel in ontuchtige uitgaven. Dit Rijksbureau maakt vooral in de jaren dertig flink werk van de ‘Pornografiebestrijding’. (Lees daarover alles in het recente boek De zedeloze jaren dertig van Bert Sliggers). Dit Rijksbureau stelde lijsten op van boeken die in beslag moesten worden genomen door de politie.

Bert Sliggers, De zedeloze jaren 30, Boom, 2020
Françoise d' Ouilli, Nachten van wellust, De Vrije Pers, 1963
Iwan Anders, Vreemde hartstocht, Algemene Nederlandse Uitgeverij, 1959
De verdorven wellusteling, Van Klaveren, circa 1900

Seksuele revolutie

In de jaren zestig veranderde alles in ijltempo. In 1964 werd her en der in het land de Nederlandse uitgave van de beroemde achttiende-eeuwse (1748) roman Fanny Hill van John Cleland nog door de politie uit de handel genomen, maar door de Seksuele Revolutie ontstaat na 1968 een uitgebreide pornografische industrie. Chick en Candy zijn de eerste beroemde en beruchte echte expliciete Nederlandse seksboekjes. Die werden eerst ook nog in beslag genomen, maar rond 1970 werd de wetgeving versoepeld waardoor de blote plaatjes de facto toegestaan worden. Het is dan ook niet meer nodig om de erotische verhaaltjes verhuld ‘realistisch’ te noemen en die marketingtechniek verdwijnt dan ook langzamerhand.

Van mannen naar vrouwen

De afzetmarkt voor de boekjes met veel tekst en weinig plaatjes werd meteen snel kleiner: de mannen wendden zich na 1970 en masse naar de de facto gelegaliseerde pornografie van Chick en Candy voor een meer visueel georiënteerd stukje blootbeleving. Toen begon de waarschijnlijk de ontwikkeling dat uitgevers van erotische verhalen (dus met vooral tekst) de markt van de vrouwelijke lezer gingen opzoeken. De bekende uitgever van populaire reeksen De Vrijbuiter uit Tilburg bracht in de jaren zeventig bijvoorbeeld nog de Sex Top-reeks met verhalen als De vlammen in Barbara’s Bed en Op de keukentafel, maar in de jaren tachtig specialiseert men zich met de Candelight-reeks en andere series voor vrouwen met titels als Gok naar de liefde en Als wij elkaar beminnen. Uitgeverij De Vrije Pers/Kerco uit Rotterdam, in de jaren vijftig en zestig nog actief met romantitels als Nachten van wellust en Verdorven vrouwen, brengt in de jaren zestig de Romantica-reeks en komt in 1970 nog met de serie Verpleegsters Realisten: een poging om de doktersroman te injecteren met een dosis ‘realisme’ oftewel erotiek. Deze reeks (De KB bezit Overspel op zaal 9 en Nachtzuster in opspraak) stierf een zachte dood, want het ‘realisme’ hoefde dus niet meer zo verhuld te worden. De deeltjes van de Bouquetreeks, die vanaf 1975 verschenen, werden allengs steeds explicieter. Een gemiddelde Bouquetreeks-uitgave is anno 2020 veel explicieter dan de romannetjes waartegen de politie in 1920 optrad in het kader van de ‘pornografiebestrijding’.

Onweerstaanbare Sjeiks

Verhalen die honderd jaar geleden onder de toonbank verschenen, liggen dus tegenwoordig open en bloot bij de supermarkt. De verhalen in 1001-nacht-sfeer over het Verre Oosten en de onvermijdelijke harems en dito machtige sjeiks zijn bijvoorbeeld terug te vinden in titels als Onweerstaanbare sjeik, Arrogante sjeik, Verleidelijke sjeik, Nachten met de sjeik, De eis van de sjeik, Ontvoerd door een sjeik, enzovoorts. Harlequin brengt ze zelfs in een speciale reeks: Oosterse nachten. In Gekust door de Sultan van Annie West (Bouquet 411A, Wet van de woestijn, deel 1) bezwijkt hoofdpersoon journaliste Jacqui voor de onweerstaanbare Sultan: ‘Ze is in Jazeer om te schrijven over de harem, niet om daar zelf deel van te gaan uitmaken!’

Annie West, Gekust door de Sultan, Harlequin, 2017
Kate Hewitt, Geschaakt door de woestijnprins, Harlequin, 2019
Maisey Yates, Overmeesterd door de Sjeik, Harlequin, 2018
Alexandra Sellers, Nacht van verleiding uit de reeks Zonen van de woestijn, Harlequin, 2011

Verboden wensen

In de geest van Vijftig tinten zijn ook talloze SM-achtige verhalen te vinden bij uitgeverij Harlequin. De ‘E-bundel’ 15 Tinten verder, historische roman, 15-in-1 bevat (o.a.): Onfatsoenlijk voorstel, Eén nacht vol overgave, Verboden wensen, Schandelijke afspraak, Schandelijk plan en Ongepaste spelletjes?

Veel van de erotische en ‘realistische’ romans uit het verleden zijn verloren gegaan door de ferme ‘pornografiebestrijding’, maar om een idee te krijgen van de liefdesthema’s in die boekjes van honderd jaar geleden kun je dus altijd de plaatselijke Jumbo, AH of Dirk van den Broek bezoeken. Het aanbod van Bouquet en de andere reeksen is ook ruim voorhanden in de bieb!