Women writers en de KB

18 juni 2013 Arno Kuipers Nederlandse literatuur en taal

Wat vond men in Frankrijk van de boeken van mevrouw Bosboom-Toussaint? Welk publiek in Europa las de vertaalde boeken van George Sand en Belle van Zuylen? Was de ontvangst van vrouwelijke auteurs in heel Europa gelijk of waren er landelijke verschillen?

Merkwaardige vrouwen, gedeeltelijk naar het Engelsch door Mevr. van Westrheene, 1860
Merkwaardige vrouwen, gedeeltelijk naar het Engelsch door Mevr. van Westrheene, 1860
Ina Boudier-Bakker, Wat komen zal, vertaald in het Tsjechisch door Linda Vonkova, 1927
Ina Boudier-Bakker, Wat komen zal, vertaald in het Tsjechisch door Linda Vonkova, 1927
Francoise Sagan, Bonjour tristesse, vertaald door Hubert Lampo, 13e druk, 1967
Francoise Sagan, Bonjour tristesse, vertaald door Hubert Lampo, 13e druk, 1967

De KB en Women Writers

De Koninklijke Bibliotheek is door schrijver dezes vertegenwoordigd in de organisatie van de conferentie. Voor de KB is het namelijk heel belangrijk om nauw contact te hebben met een internationaal georiënteerde onderzoeksgroep als die rond de Women Writers. Dergelijke onderzoekers zijn vaak grootverbruikers van onze digitale boeken, kranten en tijdschriften. Maar ook over andere zaken is het nuttig gedachten wisselen: waarom kun je bijvoorbeeld in de KB-catalogus niet zoeken naar het geslacht van auteurs? Het onderzoek rond Women Writers zou daar sterk bij gebaat zijn.

Sleutelrol voor vertalingen

Het onderzoek van de Women Writers gaat vooral over Europese netwerken: wie kenden elkaar en hoe verliepen de contacten? Hoe verliep de grensoverschrijdende invloed van literatuur van vrouwelijke auteurs? Vertalingen staan daarom vaak centraal, want elke vertaling van een literair werk is een ontmoeting van verschillende culturen. De collectie vertalingen van de KB is daarom zeer relevant. De KB tracht alle vertalingen uit het Nederlands te verzamelen in de collectie van ‘het Nederlands boek in vertaling’, maar ook alle vertalingen naar het Nederlands. Door het Depot van Nederlandse Publicaties is dat laatste in het geval van nieuwe boeken niet zo ingewikkeld: bijna alle Nederlandse uitgevers leveren tegenwoordig trouw exemplaren van al hun uitgaven aan de KB. Echter: het nationale depot bestaat nog maar sinds 1974. Daarvóór werden niet alle Nederlandse boeken systematisch verzameld en dat lijkt juist voor de collectie vertalingen in de KB consequenties te hebben gehad.

De schipbreuk, Sarah Harriet Burney, uit het Fransch gevolgd naar het Engelsch, 1817
De schipbreuk, Sarah Harriet Burney, uit het Fransch gevolgd naar het Engelsch, 1817
Langs moeilijken weg, Frances Little, bewerkt door Mevr. van Heuvelinck, 1911
Langs moeilijken weg, Frances Little, bewerkt door Mevr. van Heuvelinck, 1911

Vertalingen in de KB

Als nationale bewaarbibliotheek ziet de KB het tegenwoordig als haar taak om alle vertalingen naar het Nederlands te bewaren, ze zijn onderdeel van het Nederlands erfgoed en zeggen iets over de Nederlandse interactie met het buitenland. De oorspronkelijke Franse, Amerikaanse of Duitse publicatie schaffen we niet meer aan, dat doen de nationale bibliotheken in het land van herkomst wel. Afgaande op de KB-catalogus werd hier vóór 1974 vaak precies omgekeerd over gedacht: men schafte niet het Nederlandse boek aan, maar het origineel. Natuurlijk zijn talloze vertalingen gewoon wel aanwezig, maar er zijn duidelijk veel lacunes. Hoe kan het bijvoorbeeld dat wij wel de Franse eerste druk uit 1954 bezitten van Bonjour tristesse van Françoise Sagan, maar pas de 7e druk van de Nederlandse vertaling uit 1962? Waar zijn druk één tot en met zes? Het lijkt alsof de KB in het verleden niet helemaal vrij was van die lichtelijk pedante houding om alleen de originele buitenlandse uitgave te waarderen en niet de Nederlandse vertaling. W.F. Hermans schreef hier over in Mandarijnen op zwavelzuur (1964), hij meende dat buitenlandse boeken voor veel lezers een extra poëtische dimensie hadden omdat de inhoud niet werd begrepen: ‘Er gaat toch niets boven het lezen in het oorspronkelijk! zegt zo’n snoeper. Als hij Nederlands leest raakt hij ontstemd; hij mist de toegift: de bekoring van het niet- of half begrijpen.’

Vertalingen door vrouwen

Om publicaties uit het verleden die in de KB ontbreken alsnog te verwerven heeft de KB het project ‘retrospectief verzamelen’ opgezet (lees daarover deze blog, via diverse kanalen trachten we ontbrekende titels alsnog te verwerven. Heel vaak komen langs deze weg vertalingen naar het Nederlands binnen. En heel vaak gaat het dan om vrouwelijke schrijvers en vertalers. Een recente aanwinst was bijvoorbeeld Langs moeilijken weg ‘door Mevrouw van Heuvelinck’ uit 1911. De oorspronkelijke auteur wordt gek genoeg niet genoemd, maar dat was de Amerikaanse Frances Little. ‘Mevrouw Heuvelinck’ was een pseudoniem van Lucie Baart, die in de database van Women writers te vinden is. Er duiken soms echter ook vertaalsters op die daarin nog niet te vinden zijn, zoals Christine Moresco-Brants (1870-????), waarvan we onlangs de vertaling van Pamela Wynnes De held harer droomen (19??) verwierven. Moresco-Brants vertaalde in 1912 ook Trionfo della morte van Gabriele d’Annunzio in het Nederlands, een vertaling die de KB niet bezit terwijl er wel een Italiaanse editie is uit 1896. Enzovoorts. Hoe dan ook: het onderzoek van Women Writers helpt de KB bij het vinden van ontbrekende titels en de KB kan de onderzoekers weer voeden met nieuwe bronnen. Op den duur zullen al deze nieuwe aanwinsten ook zoals alle boeken in de KB gedigitaliseerd worden.

Exposities

Tijdens de Women Writers-conferentie vult het Letterkundig Museum tijdelijk de Nationale Schrijversgalerij aan met portretten van enkele bekende maar vooral onbekendere schrijfsters. Daarnaast richt de KB in de entree van het gebouw een kleine expositie in van boeken uit haar collectie. Hierin zijn verschillende romans en kinderboeken te zien van Nederlandse schrijfsters die vertaald werden door buitenlandse vertaalsters. En omgekeerd: werken van buitenlandse schrijfsters, vertaald door Nederlandse vertaalsters. Eén vitrine is geheel gewijd aan het bijzondere genre van de ‘vrouwelijke Robinsonade’: bewerkingen door vrouwelijke auteurs van het beroemde boek Robinson Crusoë van Daniel Defoe uit 1719, met vrouwelijke personages. De vrouwelijke Robinsonade is één van de vele onderwerpen die aan bod komen tijdens de conferentie van Women Writers.

Lees meer blogs over dit thema: