Zomergasten bij de KB met Marleen Stikker
31 augustus 2018 Lotte Wilms, Marianne Hermans & Martijn Kleppe Over de KB

De dag na de uitzending van Zomergasten met internetpionier Marleen Stikker was het op de afdeling Onderzoek van de KB meteen duidelijk: veel collega’s hadden de uitzending gezien en waren enthousiast.

De fragmenten die Stikker gekozen had, waren dan ook erg relevant waren voor de werkzaamheden van bibliotheken en erfgoedinstellingen: van kunstmatige intelligentie tot privacy; van de maker movement tot Google Books. Iedereen had een favoriet fragment en wilde erover doorpraten met zo veel mogelijk collega’s. Snel was een idee geboren: waarom organiseren we niet een mini-Zomergasten via ons interne kennisdelingsprogramma de Weetfabriek? Zo gezegd, zo gedaan. Een weekje later kwamen bijna veertig KB collega’s samen om vier favoriete fragmenten te bekijken van medewerkers van de afdeling Onderzoek. Welke fragmenten waren dat? Waarom kozen zij juist deze? En tot wat voor gesprek leidde het?

Martijn Kleppe, hoofd van de afdeling Onderzoek koos voor een fragment uit de documentaire ‘Hacks’:
“In het fragment komen een aantal hackers aan het woord die uitleggen waarom zij hacken. Met name de toelichting van Stikker vond ik sterk. Ze legt niet alleen uit dat er verschillende soorten hackers zijn (er zijn echt niet alleen maar hackers die proberen in te breken bij banken of de Amerikaanse overheid) maar dat je als hacker vooral wilt begrijpen hoe iets werkt door te knutselen en te proberen. Dat doen wij bijvoorbeeld ook bij de HackaLOD waar we met ontwikkelaars bekijken hoe we digitale erfgoedcollecties met elkaar kunnen verbinden. Door het gewoon te doen en te proberen, begrijp je steeds meer hoe bepaalde technieken werken. Je leert wat mogelijk is maar ook wat het betekent als je bepaalde technieken gebruikt. En met name dat laatste is voor ons bij de KB ook belangrijk. We werken steeds meer met kunstmatige intelligentie waarbij we technieken gebruiken en bouwen om bijvoorbeeld beter te kunnen zoeken in Delpher of DBNL (zie wat voorbeelden in ons KB Lab). Maar als je niet weet hoe de algoritmes werken, maak je ‘black boxes’ die onze klanten niet begrijpen en wij zelf op termijn ook niet als we de technieken niet goed uitleggen. We moeten dus vooral veel blijven hacken om nieuwe technieken te leren, te begrijpen maar ook om ze uit te kunnen leggen aan onze klanten en aan onszelf.”

De hele documentaire Hacks kun je hier terugkijken:

De toelichting door Marleen Stikker kun je hier bekijken: https://www.vpro.nl/programmas/zomergasten/kijk/afleveringen/2018/marleen-stikker.html#a8c9414f-fdf5-4728-b09c-8ee425763d6b

Marianne Hermans, adviseur onderzoek, koos voor het grappige filmpje van Simone Giertz:
“Giertz is uitvinder van zelfbenoemde shitty robots die de rotklusjes voor ons opknappen. Ze toonde de ene na de andere geslaagde mislukking, het plezier spatte ervan af. Juist dat plezier is de sleutel om ons toegang te verschaffen tot technologie als iets wat ons allemaal aangaat. Technologie is niet alleen voor nerds, voor experts of mensen ‘die er verstand van hebben’. Het is verfrissend om te zien dat Simone Giertz het niet zo serieus neemt. Ik zie haar filmpje als een pleidooi voor het experiment, het durven mislukken en niet opgeven en daardoor op de beste ideeën komen. Een beetje buiten de lijntjes kleuren en je ook eens bemoeien met het domein van een ander. We hebben mensen nodig die met een frisse nieuwe blik kijken naar technologie, of zoals Marleen Stikker zegt ‘we moeten een nieuw domein creëren waarin we met elkaar de toekomst van die technologie ontwikkelen.’

‘Een leven lang leren’ is één van de trends die we duiden in onze Onderzoeksagenda 2019 voor openbare bibliotheken (nog te verschijnen). Voorlopers in bibliotheekland zoals Jeroen de Boer pionierden daar jaren geleden al mee (Frysklab). Inmiddels is de trend - ooit ontstaan door hackerspaces en opgepikt door de makersbeweging - een bredere weg ingeslagen. Samen met de Hogeschool Rotterdam en de Technische Universiteit Delft heeft de KB onderzocht hoe bibliotheken met deze ontwikkeling omgaan: hoeveel bibliotheken hebben een makerplaats? Welke plannen en ambities hebben ze op dit vlak? Waar lopen ze tegenaan en welke successen zijn er te vieren? Hierover is net het rapport Makerplaatsen in openbare bibliotheken verschenen. Kijk ook eens naar de tips uit de inspiratiegids lezen en de toolkit Duurzaam ondernemen met je lab, die de KB ontwikkelde in samenwerking met Rijnbrink.

‘Failure is part of the process’, constateert Simone Giertz. Gewoon beginnen met bouwen, niet bang zijn om te falen. Daarin zijn óók of misschien wel juist in openbare bibliotheken nog volop grenzen te slechten.”

De video’s van Simone Giertz kun je op haar YouTube kanaal bekijken.
De toelichting van Marleen Stikker op het fragment kun je hier bekijken: https://www.vpro.nl/programmas/zomergasten/kijk/afleveringen/2018/marleen-stikker.html#60ed1cff-9436-4f88-87d6-fbea788d05b9

Lotte Wilms, adviseur Digital Scholarship en KB Lab Manager koos voor een fragment uit the Good Place waarin het ‘trolley probleem aan bod kwam’:
“Ik heb erg genoten van The Good Place (en raad iedereen aan om het te kijken), dus toen ik dit fragment zag in de aflevering van Zomergasten was ik meteen blij. De toelichting die Stikker daarna gaf maakte helemaal dat ik zat te stuiteren op de bank, want het was zo relevant voor ons en ons werkveld. Dit heb ik dus ook geprobeerd uit te leggen aan mijn collega’s. Stikker gebruikte het trolleyprobleem om te vertellen dat je altijd je eigen waarden en normen in software programmeert, zoals bijvoorbeeld die van zelfrijdende auto’s. Als een auto voor de keuze uit het trolleyprobleem staat (rijd je 1 persoon dood, of 5?) moet de programmeur hebben aangegeven wat de juiste keuze is. Dat er geen juiste keuze is heeft een computer in zo’n auto niks aan, dus het is uiteindelijk toch de keuze van de programmeur, en die kan, vanzelfsprekend, van programmeur tot programmeur verschillen.

Wij hebben natuurlijke geen zelfrijdende auto’s in de KB, maar we maken wel (gebruik van) algoritmes, zoals het sorteren op relevantie in Delpher, of in de experimenten met beeldanalyse in het Lab. Dit haakte ook weer terug naar het fragment dat Martijn koos, want zonder te weten wat er precies gebeurt in die black boxes gebruiken we ze wel in onze diensten. Stikker’s argument was wat concreter dat technologie niet neutraal is en in haar toelichting trok ze dit breder en zei dat ook data niet neutraal is. Ik betoogde tijdens de lunch dat ook onze collectie niet neutraal is. Er zijn vroeger beslissingen genomen over wat we wel en niet opnamen in onze collectie, we maken nu keuzes in wat we digitaliseren, en dus wat we toegankelijker maken dan onze fysieke collectie. Ook verzamelen we steeds meer born digital materiaal, en ook daarin maken we keuzes over wat we wel en niet bewaren, bijvoorbeeld in ons webarchief of wellicht in een later stadium voor sociale media. De keuzes die we hier maken hebben effect op de collectie die we aanleggen en op de geschiedenis die we daarmee vastleggen en aanbieden. Daar moeten we ons bewust van zijn en, wat mij betreft, onze beslissingen op kunnen aanpassen. Stikker’s keuze voor het fragment van The Good Place en haar bijbehorende toelichting gaven mij een mooi haakje om ook dit argument te maken voor een grotere groep collega’s.”

Het fragment uit The Good Place kun je hier terugkijken:

De toelichting van Marleen Stikker kun je hier zien: https://www.vpro.nl/programmas/zomergasten/kijk/afleveringen/2018/marleen-stikker.html#dd8eb5b0-6d6e-4b83-8804-9341f2f0dfa0

Google Books

We sloten het uur af met een fragment uit de documentaire Google and the World Brain. In het fragment komt een pater uit het klooster van Montserrat aan het woord. Zijn klooster had meegewerkt aan het Google Books project waarbij boeken uit talloze bibliotheken door Google gedigitaliseerd en toegankelijk gemaakt zijn via books.google.com. In het fragment krijgt de monnik de vraag of het niet raar is dat Google wellicht geld kan verdienen met boeken uit ‘zijn’ bibliotheek. De monnik blijft vervolgens secondenlang stil en lijkt zich door de vraag pas te realiseren dat Google wellicht nog meer intenties had met hun project dan alleen de boeken digitaliseren en beschikbaar maken. Als KB hebben we ook meegewerkt aan het Google Books project, zie ook dit bericht uit 2012 daarover op onze website. Er is gelukkig wel een verschil met de boeken uit het klooster van Montserrat. Die zijn alleen raadpleegbaar via Google Books terwijl ‘onze’ boeken gelukkig ook doorzoekbaar zijn via Delpher. En na een Wob-verzoek is in 2011 het contract dat we gesloten hebben met Google openbaar gemaakt.

Het fragment kun je niet meer terugkijken. Wel kun je de trailer hier bekijken: https://www.straight.com/movies/377411/doxa-2013-google-and-world-brain-considers-internet-sentient-thing
Het commentaar van Marleen Stikker op het fragment kun je nog wel terugkijken: https://www.vpro.nl/programmas/zomergasten/kijk/afleveringen/2018/marleen-stikker.html#c2db631e-f1f6-4718-82f1-e6342c6893ca

Transparantie

En met het openbaar maken van het Google contract past het laatste fragment mooi bij de andere fragmenten. De rode draad in onze selectie lijkt namelijk ‘transparantie’ te zijn. Van het begrijpen hoe techniek werkt - in de fragmenten uit Hacks en van Simone Giertz - tot je bewust zijn over de keuzes en afwegingen die je maakt als organisatie in je (gebruik van) techniek en beleid, zoals aan bod kwam in de fragmenten van The Good Place en Google and the World Brain. Wat ons betreft is dit dan ook onze uitdaging voor de komende jaren. Hoe kunnen we transparanter te werk gaan en onze klanten en gebruikers nog betere diensten bieden?

Wil je zelf de uitzending van Zomergasten met Marleen Stikker nog eens nakijken? Dat wordt lastig omdat vanwege rechtenkwesties niet alle fragmenten getoond kunnen worden. Maar gelukkig heeft Waag Society een mooi overzicht gemaakt van alle getoonde fragmenten. Heb je er dan nog niet genoeg van? Bekijk dan eens deze pdf waarop alle fragmenten staan die de uitzending niet gehaald hebben.