Huiveringwekkend hoge hakken
14 maart 2016 Elze Blees Vriendenboeken

Onlangs dook er een verrassende vondst op in twee alba amicorum van de KB: twee afbeeldingen van een vrouw in kostuum waarvan de rok kan worden opgelicht. Glurend onder de rok ontwaren we haar kleurige ondergoed en enorme plateauzolen, die bekend stonden als chopines of pianelle.

Beide afbeeldingen komen uit het midden van de zeventiende eeuw. De blauwe jurk van de dame heeft een modieuze, wijde rok en is gemaakt van luxueuze stof. De rechter figuur is van lagere afkomst – te oordelen naar haar kleding – en de rozenkrans suggereert dat zij een stuk minder ijdel is. De vrouw uit het album van Burchard heeft gekozen voor sober zwart, maar ook bij haar is de onderkleding opvallend fel gekleurd.

De KB bezit een groot aantal vroegmoderne 'vriendenboeken’ van jongemannen, die dit soort kostuumafbeeldingen vermoedelijk verzamelden tijdens hun Grand Tour, een studiereis langs verschillende universiteiten. De eigenaren van de betreffende boekjes, Burchard Grossmann en Werner Ladinges, waren beiden Duitse studenten die wellicht zelf betaalden voor de schildering – of er door een vriend of kennis op werden getrakteerd.

Album amicorum van Burchard Grossmann, fol. 5r
Album amicorum van Burchard Grossmann, fol. 5r

Aanvraagnummer: KW 133 C 14

Album amicorum van Burchard Grossmann, fol. 5r
Album amicorum van Burchard Grossmann, fol. 5r

Aanvraagnummer: KW 133 C 14

De vondst

Waar dit soort letterlijk onthullende afbeeldingen vandaan komt en waarom men vrouwen op deze manier afbeeldde, was mij een raadsel tot ik op een afbeelding stuitte in Pietro Bertelli’s kostuumboek Diversarum Nationum Habitus uit 1592. Het toont een van de courtisanes die in het zestiende-eeuwse Venetië hun brood verdienden. Te zien aan de slijtplek heeft op deze gravure eenzelfde luikje gezeten, dat later is verdwenen. Wellicht heeft een nieuwsgierige lezer het luikje wat al te enthousiast omgeklapt? De hier afgebeelde courtisane draagt – net als in de twee alba amicorum – kousen met daaroverheen een kniebroek. De rijk bewerkte stof van haar rok is nog wél te bewonderen in een exemplaar van een eerdere uitgave van Bertelli’s boek uit 1589 in de Beinecke Rare Book and Manuscript Library in Yale. Hieruit blijkt dat we inderdaad eenzelfde variant van beweegbare afbeeldingen terugzien in gedrukte boeken.

Album amicorum van Werner Ladinges, fol. 139v
Album amicorum van Werner Ladinges, fol. 139v

Aanvraagnummer: KW 130 E 27

Album amicorum van Werner Ladinges, fol. 139v
Album amicorum van Werner Ladinges, fol. 139v

Aanvraagnummer: KW 130 E 27

Het werk van Bertelli bevat gravures van kostuums uit verschillende landen en streken. Vooral de Italiaanse stadsstaten komen uitgebreid aan bod. In iedere stad droeg men de eigen klederdracht met veel trots en vertoon - dat is tenminste wat deze plaatjes doen vermoeden. Diezelfde interesse voor het ‘zuiden’ zien we ook in alba amicorum, waar naast Duitse, Franse en Vlaamse dames vooral Italiaanse schonen de pagina’s sieren. Opvallend is dat in de hierboven genoemde alba geen sprake is van een serie van kostuumafbeeldingen: beide boekjes bevatten voor het grootste deel inscripties en weinig andere relevante plaatjes.

Beide alba amicorum geven late voorbeelden van kostuumafbeeldingen die nu niet bepaald zeer kunstig zijn uitgevoerd. Burchard Grossman is met zijn album niet eens in Italië geweest, maar deed alleen de Nederlanden, Wenen en een aantal Duitse steden aan. Werner Ladinges heeft wel enkele Italiaanse steden bezocht. Wie weet heeft hij deze ‘vrouwen als reuzen’ (zoals een andere reiziger hen betitelde) wel in het echt gezien!

Afbeelding uit P. Bertelli, Diuersarum nationum habitus, 1592
Afbeelding uit P. Bertelli, Diuersarum nationum habitus, 1592

Aanvraagnummer: KW 3110 F 40-41

Afbeelding uit P. Bertelli, Diuersarum nationum habitus, 1592
Afbeelding uit P. Bertelli, Diuersarum nationum habitus, 1592

Ex. Beinecke Rare Book and Mansucript Library, 2001 765, no.7

Afbeelding uit P. Bertelli, Diuersarum nationum habitus, 1592
Afbeelding uit P. Bertelli, Diuersarum nationum habitus, 1592

Ex. Beinecke Rare Book and Mansucript Library, 2001 765, no.7

Chopines

Op de plaatjes vallen voornamelijk de ontzettend hoge plateauzolen op. Hoogstwaarschijnlijk was dit bijzondere schoeisel een van de redenen dat men ‘onder de rok’ van de dame in kwestie wilde kijken. De hoogte van deze chopines of pianelle varieerde van enkele centimeters tot wel een halve meter(!) in de meest uitzonderlijke gevallen. In de zestiende eeuw stonden chopines bekend als een Venetiaanse eigenaardigheid, hoewel ze ook in andere delen van het huidige Italië, Spanje en Turkije werden gedragen.

Reacties

Reageer op deze blog

Plain text

  • Geen HTML toegestaan.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en paragrafen worden automatisch gesplitst.
Bij het indienen van dit fomulier gaat u akkoord met het privacybeleid van Mollom.