Boekbanden

De collectie: Europese met de hand gebonden boeken: unieke boekbanden vanaf de veertiende eeuw, van belang om hun historische of esthetische aspecten. Daarnaast maken archivalia, tekeningen, stempels en beslag deel uit van de collectie.
Omvang: De collectie omvat ca. 16.000 boekbanden, ca. 300 overige objecten en 13 kasten met stempels.
Dekkingsgraad: Voor Nederlandse boekbanden is dit de grootste collectie; voor Europese boekbanden is de collectie representatief en goed vertegenwoordigd (met name voor Engeland, België, Duitsland en Frankrijk); de niet-Europese boekbanden zijn ondervertegenwoordigd.
Toegankelijkheid: Een groot deel van de boekbanden is beschreven in de KB-Catalogus.
Meer informatie: Rens Top 070-3140323

Boekband, ca. 1746 (om: *Instructiën vanden Hove van Hollandt* (1650-1746). [Aanvraagnummer: KW 136 D 6].

Boekband, ca. 1746 (om: Instructiën vanden Hove van Hollandt (1650-1746). [Aanvraagnummer: KW 136 D 6].

Collectieprofiel

De collectie boekbanden bestaat uit ca. 16.000 met de hand gebonden boeken. De banden stammen bijna allemaal uit Europa, uit de periode 1540 tot heden. In de collectie boekbanden zijn banden bijeengebracht omwille van hun historisch of esthetisch belang. Het zijn allemaal unica. Ook in de collecties Handschriften, Incunabelen, Postincunabelen en Oude Drukken vindt u nog ca. 2000 bijzondere banden. Met enige regelmaat geeft de KB opdrachten aan moderne binders om de collectie met hedendaagse stukken aan te vullen.

Tot de collectie behoren ook losse objecten die aan de band gerelateerd zijn, zoals los beslag (boeksloten, hoekstukken) uitgevoerd in diverse materialen. Daarnaast worden er bandfragmenten en banden zonder inhoud bewaard omwille van hun historische belang. Ten slotte zijn in de collectie vele ontwerptekeningen, materiaalsamples en dummies van moderne binders opgenomen als documentatiemateriaal bij verworven boekbanden. Ook zijn er vormen van documentatie die het onderzoek ondersteunen, zoals foto's en wrijfsels.

Naast deze collectie met de hand gebonden boeken beheert de KB ook een collectie archiefmateriaal van binders en boekbinderijen, met onder meer stempels en plaatstempels.

Collectiegeschiedenis

Vele fraai gebonden Nederlandse boeken stammen uit de collectie van de achttiende-eeuwse stadhouders Willem IV en V, die ze van de auteur of de uitgever ten geschenke hadden gekregen. De duizenden boekbanden uit de periode 1810-1850, vooral Nederlandse, Belgische en Franse, zijn de bibliotheek geschonken door de koningen Willem I, II en III. Ook hier gaat het om boeken die zij van de auteur cadeau hadden gekregen.

De derde collectie is die van de Amsterdamse veilinghouder Anton W.M. Mensing die de KB in 1909 heeft gekocht. Het zijn meer dan 500 exemplaren uit vele landen en periodes, waaronder veel belangrijke voorbeelden van binnen- en buitenlandse bindstijlen. Het merendeel van de kostbare losse sloten en beslag is afkomstig uit deze collectie.

Documentatie voor onderzoekers

Ter bevordering van de wetenschap van de boekband zijn diverse apparaten aangelegd.

  • Handbibliotheek (de naslagwerken zijn vrij toegankelijk bij de Leeszaal Bijzondere collecties en alle vindbaar via de KB-Catalogus.)

De volgende documentatiesystemen zijn raadpleegbaar via de conservator:

  • Overdrukkencollectie
  • Bibliografie van de Nederlandse boekband
  • Fotocollectie
  • Collectie dia's
  • Kaartcatalogus van banden in de eigen collectie
  • Digitale catalogus van bandbeschrijvingen
  • Ontsluiting op de catalogi en inventarissen van de stadhouderlijke boekencollectie
  • Verzameling wrijfsels en andere visuele documentatie van banden in de KB en gerelateerde banden
  • Centraal wrijfselregister

Nederlandse boekbanden

De collectie Nederlandse boekbanden biedt een uitstekend overzicht van de boekbindkunst in Nederland. Voorbeelden daarvan worden ook gevonden in de banden om de middeleeuwse handschriften, incunabelen en post-incunabelen. Weinig stijlen, tijdperken of binders ontbreken. Enkele aandachtsgebieden binnen de collectie Nederlandse boekbanden kunnen worden onderscheiden:

  • Banden met ruitstempeling
  • Banden met paneelstempels
  • Banden uit de vroege zeventiende eeuw
  • Banden van Albert Magnus en zijn omgeving
  • Banden uit de achttiende eeuw
  • Classicistische banden en banden in neostijlen
  • Boekbanden rond 1900: Nieuwe Kunst en interbellum
  • Moderne boekbanden vanaf 1970
  • Prijsbanden

Band met ruitstempeling (ca. 1530/1540)
Band met ruitstempeling (ca. 1530/1540)

Boekband in bruin kalfsleer over houten platten, gemaakt door een onbekend binder omstreeks 1530/40, vermoedelijk in de Noordelijke Nederlanden. De band is uitsluitend met lijnen en kleinere handstempels bewerkt, waarvan de belangrijkste, in de centrale ruiten en driehoeken, speciaal voor die plaats gemaakt zijn. Boven- en onderaan de rug heeft de band fraaie kapitalen van leervlechtwerk. Boekband om: Libri historiarum rerum gestarum temporibus Karoli Septimi van Amelgardus, presbyter van Luik, een handschrift uit de jaren 1530/40. [Aanvraagnummer: KW 131 A 9].

Band met paneelstempels (1497)
Band met paneelstempels (1497)

Boekband uitgevoerd in glad gepolijst bruin kalfsleer, met blindstempeling. De band is gemaakt in de Nederlanden, misschien Holland, in het jaar 1497, door een binder waarvan de naam niet is overgeleverd. Het jaartal staat in het rechthoekige paneelstempel dat midden op de platten is afgedrukt, met de pers, temidden van lijnen en allerlei kleine stempels, die met de hand zijn afgedrukt. De datum staat ook in de fraaie zilveren sloten. Boekband om: Getijdenboek met Utrechtse kalender, een handschrift uit het vierde kwart van de vijftiende eeuw. [Aanvraagnummer: KW 74 G 3].

Band uit de vroege zeventiende eeuw (ca 1600)
Band uit de vroege zeventiende eeuw (ca 1600)

Boekband in wittig perkament met goudstempeling, gemaakt door een onbekend binder, vermoedelijk uit Den Haag, rond 1600. De band heeft resten van blauwe sluitlinten. Centraal op de platten staat het wapen van prins Maurits, de zoon van Willem de Zwijger. Ook de titel van het boek is op de platten in goud aangebracht. Boekband om: Institution de la discipline militaire (1559). [Aanvraagnummer: 137 B 1].

Band van Albert Magnus en zijn omgeving (1667)
Band van Albert Magnus en zijn omgeving (1667)

Boekband in olijfgroen marokijn, met goudstempeling, in 1667 gemaakt door de Amsterdamse binder Albert Magnus (1642-1689), een van de beroemdste Nederlandse binders uit het verleden. Magnus maakte de band in opdracht van Joseph Athias om een exemplaar van een Hebreeuwse bijbel, dat deze uitgever aan de heren Staten Generaal cadeau gaf - hun wapen staat midden op de band. Na de opheffing van dit college in 1795 kwamen hun boeken uiteindelijk in de Koninklijke Bibliotheek terecht. Boekband om: Biblia Hebraica (1667). [Aanvraagnummer: 142 D 19].

Band uit de achttiende eeuw (ca. 1775)
Band uit de achttiende eeuw (ca. 1775)

Boekband in olijfgroen marokijn, gemaakt door de Hagenaar Thomas van Os rond 1775. Op de platten is door middel van lijnen, bogen en heel kleine handstempels een lijst gestempeld, die compleet asymmetrisch is - voor boekbanden is dit heel ongewoon - en daarmee behoort tot de enkele echte barokke banden die in Nederland gemaakt zijn. Het boek is waarschijnlijk zo gebonden in opdracht van de auteur van de tekst, Frans Hemsterhuis, die de gewoonte had zijn boeken op allerlei manieren gebonden weg te geven aan vrienden en kennissen. Boekband om: Lettre sur la sculpture [door François Hemsterhuis] (1769). [Aanvraagnummer: KW 136 B 6].

Classisistische band (1825)
Classisistische band (1825)

Boekband uitgevoerd in rood marokijn met opgelegd zwart, beige en citroengeel leer en zowel blind als met goud bestempeld, door de Amsterdamse binder C.H.C. Wiedemann, 1825. Het boekblok is hier niet op touwen genaaid die op de rug als ribben te zien zijn, maar op dunne touwtjes, die in zaagsneden in de boekrug gelegd zijn. De verhogingen zijn kunstribben, die de binder op willekeurige afstanden kon aanbrengen en in de door hem gewenst breedte. In de tijd dat deze band gemaakt werd had men behoefte aan deze variatie-mogelijkheid. Boekband om: Biblia, id est Vetus et Novum Testamentum Malaïce (1824). [Aanvraagnummer: KW 139 E 1].

Nieuwe Kunst-band (1906)
Nieuwe Kunst-band (1906)

Boekband van roodgeverfd perkament, deels gebatikt en met zwart gedecoreerd, ontworpen door T.W. Nieuwenhuis. Boekband om Jan Hofker, Gedachten en verbeeldingen (1906). [Aanvraagnummer: KW 21 B 17].

Moderne boekband (1984)
Moderne boekband (1984)

Boekband in perkament en bruin geitenleer, gemaakt in 1984 door Peter Schrijen (Limbricht) voor een boekbindwedstrijd, die in dat jaar gehouden werd. Op de platten is in inkt een 'monstertje' getekend, met lange haren waaruit allerlei instrumenten groeien, die met de handboekbinderij te maken hebben. Het omsloten boek, dat alle deelnemers aan de wedstrijd moesten binden, is een heruitgave van het oudste Nederlandse gedrukte werk over het binden. Boekband om: Hendrik de Haas, De boekbinder (1984). [Aanvraagnummer: 1771 E 108].

Prijsband (ca. 1775)
Prijsband (ca. 1775)

Boekband in perkament, dat met goud bestempeld is, omstreeks 1775 gemaakt door een onbekende Utrechts boekbinder. Wegens een opvallend stempel dat hij bezat, dat een pikkende papegaai voorstelt en toevallig op deze band niet is afgedrukt, is zijn atelier Papegaaibinderij genoemd. Aan het middenop de platten afgedrukte stadswapen is te zien dat het hier gaat om een prijsband van de Latijnse school in Zaltbommel. De oorspronkelijke inhoud is helaas niet bewaard. De band omvat nu een blanco boekblok. [Aanvraagnummer: KW 145 A 26].

Buitenlandse boekbanden

De collectie buitenlandse boekbanden biedt een overzicht van de belangrijkste, veelal historische buitenlandse bindstijlen. Waar mogelijk worden lacunes aangevuld. De nadruk ligt op landen die veel invloed hebben gehad op de ontwikkeling van de Nederlandse boekband: België, Frankrijk, Engeland en Duitsland.

De collectie geeft aan de hand van kenmerkende banden inzicht in de ontwikkeling van:

  • Duitse Renaissance banden met blindstempeling (zestiende eeuw)
  • Franse banden uit de periode Grolier en fanfarebanden (zestiende eeuw)
  • Engelse banden uit de periode Mearne (zeventiende eeuw)
  • Franse banden uit de tijd van de Padeloups en Deromes (achttiende eeuw)
  • Franse banden uit het classicisme en de vroege neostijlen (negentiende eeuw)
  • Belgische banden uit het classicisme en de vroege neostijlen (negentiende eeuw)
  • Engelse banden uit de periode Arts and crafts movement tot heden
  • Franse banden uit de twintigste eeuw
  • Moderne Belgische boekbanden uit de twintigste eeuw

Duitse Renaissance band met blindstempeling (1576)
Duitse Renaissance band met blindstempeling (1576)

Boekband in naturel varkensleer met blindstempeling door middel van een aantal rolstempels en lijnen. De buitenste rolstempeling vertoont afbeeldingen van apostelen, waarvan eacute;én met de letters IG. Daardoor weten we dat de band door een binder gemaakt is wiens initialen IG waren. Door het gekozen materiaal is het zo goed als zeker dat de binder in Duitsland woonde en werkte en door de datum 1576, die in roet onder het middenvak is gestempeld weten we dat de band toen gemaakt is, en wel voor een verzamelaar met de initialen SL, die boven het middenvak staan. Boekband om: Joannes Calvijn, Viginti prima Ezechielis Prophetae capita (1565). [Aanvraagnummer: KW 1788 E 104].

Franse band uit de periode Grolier (ca. 1550-1555)
Franse band uit de periode Grolier (ca. 1550-1555)

Boekband in zwart marokijn met goudstempeling en bewerkt met lak-achtige verf in de kleuren rood en wit. De band werd tussen 1550 en 1555 in Parijs gemaakt door ofwel Claude de Picques of door Jean Picart. Op de platten en de vlakke rug is de band versierd in een patroon van elkaar doorsnijdende linten, geheel opgebouwd uit losse lijnen, bogen en stempels. Boekband om: Paulus Aemilius, De rebus gestis Francorum (1548). [Aanvraagnummer: KW 142 F 24].

Engelse band uit de periode Mearne (1695)
Engelse band uit de periode Mearne (1695)

Boekband in zwart marokijn, dat blind bestempeld is en in goud. Gemaakt door een onbekende Londense binder rond 1695. In Engeland werden aan het einde van de zogeheten Restauratie-periode zwarte banden, 'sombre bindings', gemaakt met alleen blindstempeling, voor perioden van rouw aan, bijvoorbeeld, het hof. Men denkt dat deze 'semi-sombre binding' gemaakt kan zijn voor een periode van halve rouw. Boekband om: Edw. Pelling, A practical discourse (1692). [Aanvraagnummer: KW 144 C 24].

Franse band uit de tijd van de Padeloups en Deromes (ca. 1760)
Franse band uit de tijd van de Padeloups en Deromes (ca. 1760)

Boekband in rood marokijn met goudstempeling in een kantwerkpatroon met golvende binnencontour. De band werd ca. 1760 te Parijs gemaakt door Nicolas Derome, vermoedelijk voor een lid van de familie Le Fèvre de la Faluère. Derome was lid van een beroemd bindersgeslacht dat tezamen met de even vermaarde familie Padeloup gedurende de hele achttiende eeuw in Frankrijk de toon aangaf op het gebied van de boekband. We kennen van hen naast banden met kantwerkpatroon ('dentelle') ook banden met veelkleurig opgelegd leer ('mosiaïqué') in zowel symmetrische als asymmetrische patronen. Boekband om: Novvm Iesv Christi Testamentvm (1649). [Aanvraagnummer: KW 146 F 65-66].

Franse band uit het classicisme en de vroege neostijlen (1809)
Franse band uit het classicisme en de vroege neostijlen (1809)

Boekband uit de vroege negentiende eeuw. Gemaakt door de Parijse binder Lefèvre voor Lodewijk Napoleon, koning van Holland. Afgezien van het wapen van de koning heeft de band een eenvoudig kader op de platten, waardoor het leer met streepjes-structuur (saffiaan genoemd) goed uitkomt. Met zijn vlakke rug is het een typische classicistische band. Boekband om: J. Lablée, Oeuvres choisies (1809). [Aanvraagnummer: KW 141 E 16].

Belgische band uit het classicisme en de vroege neostijlen (1863)
Belgische band uit het classicisme en de vroege neostijlen (1863)

Boekband met buitenop rood segrijn (leer met een kunstpersing) en binnenin, op de 'doublures', donkerblauw leer. Deze zijn versierd met een brede kantwerkrand, samengesteld uit allerlei krullenstempels, die als imitatie van stempels uit de zeventiende eeuw zijn gemaakt. Midden op de platten staat een gekroonde W. De band werd in 1863 gemaakt door de belangrijke Brusselse boekbinder Pierre-Corneille Schavye (1796-1872), in opdracht van de auteur en ten behoeve van schenking van het omsloten boek aan de Nederlandse koning Willem III. Boekband om: Auguste Parent, Du commerce de Belgique (1863). [Aanvraagnummer: KW 142 C 30].

Moderne Engelse band (1987)
Moderne Engelse band (1987)

Boekband in verguld messing, dat zwart en wit gespoten is en grijs in een verlopende toon. Maker is de Engelse binder James Brockman (1987). Net als vele andere moderne binders maakt Brockman graag van de inhoud van het boek gebruik bij het vormgeven van zijn banden, maar op zo'n manier dat het niet evident is. Hier heeft hij het constructie-principe van letters als basis voor het ontwerp genomen waarmee hij direct aansluit bij de inhoud van het boek. De band heeft een uitzonderlijke constructie: de afzonderlijke katernen van het boek zijn tegen een soort grote pianoscharnier genaaid, waarvan de platten onderdeel uitmaken. Boekband om: Felice Feliciano, Alphabetum Romanum (1960). [Aanvraagnummer: KW 1771 A 116].

Franse band uit de twintigste eeuw (1995)
Franse band uit de twintigste eeuw (1995)

Boekband in grijs en helder groen boxcalf en hagedissenleer, dat op de platten deels verhoogd en deels verdiept is aangebracht. De band is in 1995 ontworpen door de beroemdste Franse bindster van het moment, Monique Mathieu, en uitgevoerd door H. Joli-Lipinski. Het felle groen en de huid van de hagedis vormen een verwijzing naar de inhoud, een bestiarium. Boekband om: Pierre Lecuire, Bestiaire (1985). [Aanvraagnummer: KW 1770 A 1].

Moderne Belgische boekband (1995)
Moderne Belgische boekband (1995)

Boekband van kunststof dat in allerlei figuren gegraveerd is en ten dele bespoten is met verf waarin stofgoud en ten dele voorzien van opleg van verguld koper, met verguld koperen scharnieren. Het stuk is gemaakt door de Belgische kunstboekbinder Edgard Claes, broeder in het Kruisherenklooster in Diest (België) en op het moment een van de belangrijkste binders in de wereld. Edgard Claes was jurylid bij een belangrijke wedstrijd die in 1995 in Nederland is gehouden en waarvan de resultaten in de Koninklijke Bibliotheek zijn tentoongesteld. Deze band heeft hij buiten mededinging mogen inzenden. Niet alleen de vormgeving is uitzonderlijk, maar ook de gekozen bindtechniek. Boekband om: Cromphout, Gott (1995). [Aanvraagnummer: KW 1771 C 123].

Bijzondere boekbanden

Vanouds verzamelt de KB ook banden vanwege de bijzondere technieken die gebruikt zijn, of vanwege bijzondere en opmerkelijke materialen. Dit zijn historische en moderne banden. Wat betreft de techniek kunnen daartoe gerekend worden banden waarvan de katernen niet op de gebruikelijke wijze aan elkaar verbonden zijn of banden die op uitzonderlijke wijze gesloten kunnen worden.Voorbeelden zijn een band met metalen platten, waarvan de naaiing verwerkt is in een metalen buis of een band waar een rij met leer beklede bergen in balsahout in de kopsnede kan worden geschoven, en zo de sluiting vormt. Andere voorbeelden van opmerkelijke constructies zijn de zogeheten tweelingbanden, banden met sneden rondom en de moderne 'cross structure' variant. Op het gebied van bijzondere materialen bevat de collectie banden uitgevoerd in hagedissenleer, polycarbonaat, hout en geborduurd textiel.

Tweelingband (1987)
Tweelingband (1987)

Tweelingband: twee bij elkaar behorende banden, waarbij het achterplat van de ene band ook dat van de andere is. Uitgevoerd in paars geitenleer met opgelegd kalfsleer in blauw en zilver en bestempeld met palladium, door de Amerikaanse kunstboekbindster Silvia Rennie-Nussio, 1987. Het golvende ontwerp, dat bij het bewegen van de twee boekjes om elkaar heen lijkt te stromen, is een verwijzing naar het water dat nodig is bij het scheppen van papier. De bandjes bevatten papiermonsters. [Aanvraagnummer: KW 1771 D 105].

Doos in de vorm van een boekband (1757)
Doos in de vorm van een boekband (1757)

Doos in de vorm van een boekband, gemaakt door de Middelburgse boekbinder Suenonius Mandelgreen in 1757. De band is, geheel tegen de gewoonte van de tijd in, gesigneerd en gedateerd. In de uitgeholde binnenkant bevindt zich een miniatuurboekenkast, waarin miniatuurboekjes geplaatst zijn. De elf deeltjes hebben een hoofdzakelijk religieuze inhoud. De boekjes werden in hun kostbare doosje geschonken aan de jonge Willem van Borssele door twee Middelburgse uitgevers en de binder Mandelgreen. [Aanvraagnummer: KW 1793 F 106].

Bijzondere sluiting (1981)
Bijzondere sluiting (1981)

Engelse boekband met een bijzondere sluiting: de rij bergjes is afneembaar, en vormt de sluiting van het boek. Ontworpen door Philip Smith, 1981. Boekband om: J.R.R. Tolkien, The Silmarillion (1977). [Aanvraagnummer: KW 1771 A 8].

Voorwerpen die met de boekband te maken hebben

De KB verzamelt ook voorwerpen die met de band te maken hebben. Bij de moderne band zijn daartoe te rekenen de ontwerpen die de binder maakt of de objecten die een speciale rol hebben gespeeld bij de uitvoering. Daartoe behoren tekeningen, waarop soms gedetailleerd, in lijnen, kleur- en vormcoderingen en soms globaal, door bijv. opgeplakte monsters leer, staat aangegeven hoe de band moet worden. Ook een blok hout dat dienst heeft gedaan voor het aanbrengen van een heel bijzondere stempeling, maakt deel uit van deze collectie.

Andere voorwerpen zijn losse boeksloten, al dan niet in sets bewaard, losse stukken bandovertrek (waarvan enkele bij opgravingen gevonden) en uitgeknipte en opgeplakte banddecoraties. Geen van deze voorwerpen werd gekocht. De ontwerpen worden door de binders meegeleverd bij een voor de KB gemaakte band; de overige objecten stammen grotendeels uit de collectie Mensing of zijn de bibliotheek geschonken.

Een bijzonder soort objecten vormen de bandstempels. Daartoe behoren de stempels, zowel hand- als persstempels, van de firma Proost en Brandt (een bruikleen), de stempels van de binder Willem Callenbach en een collectie van grotendeels achttiende-eeuwse stempels. Hoewel de KB een belangrijk overzicht bezit van stempels, wordt op dit terrein niet actief verworven.

Voortekening voor een band (1982)

Voortekening voor een band van de Amerikaanse kunstboekbindster Jean Gunner (Pittsburgh). De band is gemaakt in 1982. De haast uitgebloeide tulpen op het voorplat van de band en de tulpen in knop op het achterplat zijn een verwijzing naar de inhoud, een boek dat onder andere over de tulpengekte in Nederland in de zeventiende eeuw handelt: Wilfried Blunt, Tulips and tulipomania (1977). [Aanvraagnummer: KW 1770 C 25]. De tekening op kalkeerpapier geeft in detail aan hoe de op de band te leggen stukjes leer moeten worden uitgeknipt en welke kleuren ze moeten hebben (Inventaris nummer Band inv. F 6). De Koninklijke Bibliotheek bezit ook monsters van het te gebruiken leer voor dezelfde band en een geheel in gouache uitgewerkt ontwerp.