Papierhistorische collectie

Collectie: Een internationale collectie sierpapier, met zowel westerse als oosterse bladen, monsterboeken, handschriften van receptenboeken voor het maken van papier, watermerkpapieren, riemkappen, schepvormen, inclusief voorbeelden van vele soorten papier (Sinterklaaspapier, pakpapier, papieren kleding), wespennesten, instrumenten en andere objecten die verband houden met de geschiedenis van het papier, met een uitgebreide collectie literatuur over papier en papierfabricage.
Omvang: De collectie omvat ca. 45.000 objecten.
Dekkingsgraad: De verzameling is een van de grootste collecties van papier en papierdocumentatie ter wereld.
Toegankelijkheid: Een groot deel van de objecten en boeken is beschreven in de KB-Catalogus.
Meer informatie:
Algemeen: Paul van Capelleveen 070-3140331
Over watermerken: Marieke van Delft 070-3140329
Over sierpapier i.v.m. boekbanden (schutbladen): Rens Top 070-3140323

Brokaatpapier met positief goudkleurig reliëf. Johann Carl Munck, Augsburg, ca. 1770

Brokaatpapier met positief goudkleurig reliëf. Johann Carl Munck, Augsburg, ca. 1770

Collectieprofiel

De papierhistorische collectie is uitgegroeid tot een van de belangrijkste onderzoekscentra ter wereld over papier. Gedocumenteerd zijn: de voorlopers van papier (oudere schriftdragers als papyrus, perkament, geklopte boombast [amatl, tapa, dluwang] en palmblad), de oudste vakboeken met enkele handgeschreven receptenboeken over papier, de oosterse papierfabricage (en met name Japan), watermerken, monsterboeken van papierfabrieken en papierhandelaren uit vele landen, duizenden vellen sierpapier zoals marmerpapier, sitspapier en brokaatpapier, alsmede papierkunst, vouwkunst, en andere kunstwerken van papier of papierpulp (zoals 'pulp paintings'). Ook zijn er curiosa, zoals schepvormen, antieke testapparatuur uit papierfabrieken (voor het bepalen van de treksterkte en de vouw- en doorscheurweerstand), riemkappen waarin papier werd verpakt, maar ook bijvoorbeeld een verkoopakte voor een papiermolen, een zeventiende-eeuws glas-in-loodraam met het familiewapen van een papiermaker, een fabrieksvlag van papierfabriek 'De Schone Haas' (1839), een schoolwandplaat 'De Papierbereiding' (1857), en een aantal wespennesten.

Collectiegeschiedenis

De basis voor de papierhistorische collectie werd in 1972 gelegd door de verwerving van een uitgebreide particuliere verzameling bestaande uit literatuur, papierbladen en diverse vormen van documentatie. De papierhistoricus H. Voorn, die deze verzameling de voorgaande 25 jaren had opgebouwd, trad direct na de overdracht van zijn collectie in dienst bij de KB om als conservator de collectie te beheren.

In de volgende jaren konden reeds enkele belangrijke uitbreidingen van de collectie worden gerealiseerd. Van het Rijksmuseum voor Volkenkunde in Leiden werd in 1973 een schaduwcollectie verworven van Japanse papieren, waarvan het merendeel behoorde tot de befaamde verzameling Japanse kunstvoorwerpen van de Duitse arts Ph.F. von Siebold. In de jaren 1823-1830 had Von Siebold zijn collectie bijeengezameld in Japan, en deze na zijn terugkeer aan de Nederlandse staat verkocht.

Collecties Emmering en Dessauer

In 1975 vond de aankoop plaats van een verzameling westerse sierpapieren van de Amsterdamse antiquaar S. Emmering. Twee jaar later kon de belangrijke collectie oosterse en westerse sierpapieren van G. Dessauer (Düsseldorf) verworven worden. Deze collectie was in de jaren 1961-1975 opgebouwd onder leiding van de kunsthistoricus A. Haemmerle, auteur van het standaardwerk Buntpapier (1961). Na het overlijden van Haemmerle in 1976 besloot Dessauer om ten behoeve van een betere conservering en ontsluiting een ander onderkomen te zoeken voor zijn collectie, waarmee zij uiteindelijk terecht kwam in de KB.

Tot de collectie Dessauer behoren ook verschillende monsterboeken, albums met vele duizenden ingeplakte, vaak genummerde en op type gesorteerde monsters sierpapier, die het assortiment tonen van de voormalige, in 1970 gesloten Buntpapierfabrik Aschaffenburg, waarvan Dessauer de laatste directeur en mede-eigenaar was. Daarnaast bevat de verzameling nog enkele interessante handschriften met recepten voor het vervaardigen van verschillende soorten sierpapier.

Kleinere aanwinsten

Behalve complete collecties zijn ook regelmatig kleinere aanwinsten toegevoegd, waaronder een verzameling twintigste-eeuwse watermerkpapieren van S.L. Hartz in 1976, enkele tientallen schepvormen en een aantal oude instrumenten uit de laboratoria van voormalige papierfabrieken. In 1997 werd de privécollectie van 100 brokaatpapieren van antiquaar Max Israël aangekocht. In 2003 werd de collectie met meer dan 100 vouwsels (verwant aan tessallations uit de origami) door Frank van Kollem aan de collectie geschonken.

Tot op de dag van vandaag heeft de collectie zich verder kunnen ontwikkelen en verdiepen dankzij een jaarlijks budget waarmee zowel de nieuw verschenen vakliteratuur als materialen konden worden aangekocht via antiquariaten, veilingen en uit door particulieren aangeboden collecties.

Deelcollecties binnen de papierhistorische collectie

De uitgebreide verzameling papierbladen bevat enkele deelcollecties oude en moderne handgeschepte papierbladen die naar land en papiermaker (molen, fabriek of persoon) zijn ingedeeld.

Riemkappen

Een apart onderdeel vormen de zogenaamde riemkappen, waarvan er enkele honderden worden bewaard. Een riemkap is een blad stug papier van meestal iets mindere kwaliteit, dat de verpakking van een riem papier aan de bovenzijde afsloot. Meestal is zo'n riemkap bedrukt met een beeldmerk, de naam en woonplaats van de papiermaker en een kwaliteitsaanduiding van het verpakte papier.

Riemkap, ca. 1850
Riemkap, ca. 1850

Riemkap van G.J.W. Pannekoek, Apeldoorn, ca. 1850. Verworven: 1987, bruikleen van papiergroothandel Proost en Brandt NV, Amsterdam.

Brokaatpapier, ca. 1785
Brokaatpapier, ca. 1785

Brokaatpapier met voorstellingen van ambachten. Paul Raymund, Neurenberg ca. 1785. Verworven: 1977 met de collectie van G. Dessauer.

Karli Frigge, Marbled streamers (1988)
Karli Frigge, Marbled streamers (1988)

Karli Frigge, Marbled streamers (1988)

Papierreliëf door Peter Gentenaar
Papierreliëf door Peter Gentenaar

Papierreliëf. Peter Gentenaar. Verworven: 1989, geschenk van de kunstenaa

Wespennestpapier
Wespennestpapier

Wespennestpapier. Uit: Fred Siegenthaler, Strange papers, a collection of the world's rarest handmade papers (1987)

Necmeddin Okyay, Necmeddin Ebru (1962-1964)
Modern Turks sierpapier

Necmeddin Okyay, Necmeddin Ebru (1962-1964)

Sierpapier

De deelcollectie sierpapier behoort tot een van 's werelds belangrijkste verzamelingen. Naast de grote omvang is van belang dat er een zeer rijke variatie aan sierpapier-typen aanwezig is. De hoofdgroepen zijn: effen gekleurde en geverfde papieren, metaalpapieren (waaronder echte en imitatie goud- en zilverpapieren), bronsvernispapieren, brokaatpapieren, marmerpapieren, stijfselverfpapieren, sitspapieren, lithografische papieren en sierpapieren die door middel van modernere druktechnieken zijn vervaardigd. De sierpapieren zijn ingedeeld naar soort, land van herkomst en naar maker/uitgever. De verzameling bestrijkt de periode vanaf het einde van de zestiende eeuw tot de tegenwoordige tijd.

Naast losse bladen sierpapier zijn er ook diverse toepassingen in de collectie aanwezig, waaronder voorbeelden van sierpapier dat in de achttiende en negentiende eeuw is gebruikt als eenvoudige decoratieve omslagen voor brochures, academische proefschriften en oraties, zowel los als geplakt op dunne kartonnen platten.

Riemkap van Van Gelder

Riemkap van Van Gelder

Documentatie papierhistorische collectie

Samen met de handbibliotheek vormen enkele documentatiesystemen het wetenschappelijk apparaat van de papierhistorische collectie. Er zijn drie speciale documentaties aanwezig.

  • In de eerste plaats een alfabetisch op bedrijf gesorteerde documentatie over de binnen- en buitenlandse papierindustrie en -handel. Hierin is tevens informatie opgenomen over kleinschaliger papierfabricage, particuliere papiermakers en papierkunstenaars, die op naam van de molen of persoon is ingevoegd. De verzamelde gegevens, die in een inventarislijst zijn opgenomen, zijn zeer divers en omvatten archiefstukken, correspondentie, folders, prijslijsten en papiermonsters.
  • Daarnaast is er een beeldarchief met foto's, dia's, micro- en videofilms en prenten en tekeningen.
  • Het derde en belangrijkste archief is de watermerkdocumentatie. Dit omvat een groot aantal voornamelijk uit Nederland afkomstige watermerkpapieren, geordend op naam of initialen van de betreffende papiermolen of -fabriek (of op voorstelling).

Daarnaast is er een aantal afzonderlijke collecties met watermerkreproducties, zoals foto's en overtekeningen, waaronder verzamelingen van het Algemeen Rijksarchief, van E. Kirchner en T. Gerardy. Met name de laatste collectie is van groot belang. Gerardy heeft door zijn watermerkonderzoek en zijn wetenschappelijke publicaties hierover een vooraanstaande plaats ingenomen binnen de papierhistorische wereld en was mede-oprichter van de Internationale Papierhistorische Vereniging (IPH). Zijn in dertig jaar bijeengebrachte verzameling van zo'n 15.000 overtekeningen en foto's van watermerken uit vooral Duitse archieven en bibliotheken, werd na zijn overlijden in 1987 door de KB verworven.

Gevoegd bij de vrijwel complete vakliteratuur op het gebied van de watermerkkunde, met onder andere de bekende naslagwerken van Briquet en Piccard, en de Monumenta-reeks van de Paper Publication Society, beschikt de afdeling over een filigranologisch werkapparaat van internationaal belang. De papierhistorische collectie is dan ook een bekende vraagbaak voor particulieren en instellingen bij het dateren van papier en het lokaliseren van het land of de plaats van herkomst.

Literatuur

  • E. Cockx-Indestege e.a. Sierpapier & marmering. Een terminologie voor het beschrijven van sierpapier en marmering als boekbandversiering. Den Haag, Brussel 1994.
  • H.J. Porck. 'De Papierhistorische Collectie van de Koninklijke Bibiliotheek / The Paperhistorical Collection of the Koninklijke Bibliotheek.' In: Voelbaar papier / Tactile paper. [Houten] 1996, p. 12-53.
  • H.J. Porck. 'Henk Voorn'. In: Verzamelaars en verzamelingen. Koninklijke Bibliotheek 1798-1998. Zwolle 1998, p. 178-184.

Tracing uit de watermerkencollectie van Theo Gerardy
Tracing uit de watermerkencollectie van Theo Gerardy

Tracing uit de watermerkencollectie van Theo Gerardy. Verworven: 1987, geschenk van de Vereniging "Vrienden der Koninklijke Bibliotheek.

Fred Siegenthaler, Strange papers (1987)
Fred Siegenthaler, Strange papers (1987)

Fred Siegenthaler, Strange papers, a collection of the world's rarest handmade papers (1987)

Alfonzo Garcias Tellez, Amatl leporello boekjes uit Mexico (1975, 1987, 1981)
Alfonzo Garcias Tellez, Amatl leporello boekjes uit Mexico (1975, 1987, 1981)

Alfonzo Garcias Tellez, Amatl leporello boekjes uit Mexico (1975, 1987, 1981)