Frans Hemsterhuis (filosoof)

De collectie: Manuscripten, tekeningen, gedrukte werken en boekbanden van de filosoof Frans Hemsterhuis (1721-1790), inclusief alle (digitale) boeken over Hemsterhuis en digitale bronnen.
Omvang: Ongeveer 150 handschriften, (e)boeken en boekbanden.
Dekkingsgraad: De grootste collectie originele stukken van Hemsterhuis in Nederland.
Toegankelijkheid: De boeken kunt u vinden via de KB-catalogus. De handschriften en andere objecten uit de Collectie Maas zijn nog niet in de catalogus opgenomen.
Meer informatie: Huibert Crijns 070 3140518 of Rens Top (boekbanden) 070-3140323

Collectieprofiel

Frans Hemsterhuis (1721-1790) was de belangrijkste Nederlandse filosoof uit de achttiende eeuw. Hemsterhuis vroeg zich af wat de betekenis van het menselijk leven is. Ook probeerde hij objectief vast te stellen wat schoonheid is. Elders op deze website vindt u een uitgebreid profiel over Hemsterhuis. De collectie bestaat uit de oorspronkelijke uitgaven van zijn werk (vaak in meerdere exemplaren), handschriften van Hemsterhuis (inclusief tekeningen) en correspondentie. Daarnaast is er grote hoeveelheid literatuur over het werk van Hemsterhuis.

Handschriften Hemsterhuis

De correspondentie van Hemsterhuis is van bijzondere waarde omdat hij daarin vaak zijn ideeën ontwikkelde. Aanwezig zijn:

  • Ruim 200 brieven aan Anna Cornelia Mollerus (door Hemsterhuis doorgaans ‘Daphné’ genoemd), aanvraagnummer KW 132 F 1-II.
  • 139 van de ca. 1300 bewaard gebleven brieven van 'Sokrates' (=Hemsterhuis) aan 'Diotime' (= Amalia Gallitzin) uit de periode 1779 tot 1783, aanvraagnummer KW 132 F 1-I
  • brieven uit het netwerk van Gallitzin: aan haar man Demetrius Aleksejwitsj Gallitzin, haar kinderen Marianne (‘Mimi’) en Dmitri (‘Mitri’) en aan de Münsterse domheer Franz von Furstenberg
  • handschrift van Lettre sur l’homme (1772), aanvraagnummer KW 120 D 11

Boekbanden Hemsterhuis
Boekbanden Hemsterhuis

Boekbanden om werken van Hemsterhuis uit de Collectie Maas, aanwinst 2015

Amalia Galitzin door Hemsterhuis
Portret Amalia Galitzin door Hemsterhuis

Door Hemsterhuis getekend portret van Amalia Galitzin als Pallas Athene, Collectie Maas, aanwinst 2015

  • het tijdens zijn leven niet uitgegeven manuscript ‘Simon ou des Facultés de l'Ame' aanvraagnummer KW 78 E 6 dat Hemsterhuis rond 1783 schreef. Dit handschrift is van de hand van Hemsterhuis’ vaste kopiist Christoph Peter Schultz (1741-1814), klerk bij de Staten-Generaal. Het handschrift van de ‘Simon’ heeft Hemsterhuis geschonken aan Anna Cornelia Mollerus (1749-1821)
  • het nooit eerder gepubliceerde traktaat ‘Sur la meilleure Forme à donner aux pieds des vases’ (onderdeel van de Collectie Maas; zie Collectiegeschiedenis hierna).
  • 90 bladen met tekeningen door Hemsterhuis, waaronder een afbeelding van de vestingwerken bij Bergen op Zoom (1747), portrettekeningen o.a. van Amalia Gallitzin) en talrijke schetsen van antieke motieven, uitgewerkte tekeningen van vazen, maar ook natuurstudies (onderdeel van de Collectie Maas; zie Collectiegeschiedenis hierna)
  • 14 door Ploos van Amstel, vriend van Hemsterhuis, volgens een geheim procedé vervaardigde kleurenkopieën naar oude meesters, alle voorzien van een persoonlijke opdracht aan Hemsterhuis (onderdeel van de Collectie Maas; zie Collectiegeschiedenis hierna).

Bronnenuitgaven Hemsterhuis

Kritische bronnenuitgaven van Hemsterhuis’ correspondentie:

  • Uitgave van Hemsterhuis’ brieven aan Adelheid Amalia Gallitzin-von Schmettau (1748-1806) en aan Anna Cornelia Meerman-Mollerus (1726-1784), bezorgd door Jacob van Sluis met medewerking van Gerrit van der Meer en Louis Hoffman: het tiendelige Ma toute chère Diotime (1775-1790) aanvragen
  • Uitgave van Hemsterhuis’ brieven aan Anna Cornelia Meerman-Mollerus (1726-1784), bezorgd door Jacob van Sluis met medewerking van Gerrit van der Meer en Louis Hoffman: Lettres à Daphné 1780-1790, aanvraagnummer 4292139
  • Jacob van Sluis bezorgde eveneens de brieven van Gallitzin aan Hemsterhuis: Lettres de Diotime á François Hemsterhuis, aanvraagnummers 14041227 (deel 1), 14041228 (deel 2) en 14041229 (deel 3)
  • Oeuvres philosophiques, aanvraagnummer 14045433.

Boekbanden Hemsterhuis door Micke en Van Os

De collectie bevat ongeveer dertig fraai gebonden exemplaren van Hemsterhuis’ werk. De boekbanden zijn om een aantal redenen bijzonder. De publicaties van Hemsterhuis werden in eigen beheer gedrukt, vaak in kleine oplagen. De auteur had uitgesproken opvattingen over het uiterlijk van zijn werk. Zo had hij een voorkeur voor een bepaald, klein formaat met brede marges rond de tekst. Deze voorkeur resulteerde in pagina’s van 16,7 bij 9,8 centimeter. Fijnzinnige vignetten sierden een zeer verzorgde opmaak.

De werken van Hemsterhuis werden niet in de boekhandel aangeboden. Hemsterhuis had namelijk de gewoonte om zijn boeken, gebonden en al, aan vrienden en kennissen te schenken. Nog afgezien van de kosten die dit met zich meebracht was dat voor die tijd een opmerkelijk gebaar. Boekhandels verkochten in die tijd slechts de ‘tekst’ van het boek en de koper bestelde vervolgens zelf de boekband die hij wenste. Uniforme uitgaven van een titel bestonden nog niet. Hemsterhuis’ gedrag week dus af van de gangbare norm en dat resulteerde in bijzondere boekbanden.

In de Universiteitsbibliotheek van Münster wordt een lijst bewaard waarop per titel is genoteerd aan wie, hoeveel exemplaren en in wat voor type band Hemsterhuis zijn werk ten geschenke gaf. Uit die lijst, maar ook door studie van het door de binders gebruikte stempelmateriaal, blijkt onder meer dat de Haagse binders Christiaan Micke en Thomas van Os een groot aantal van de boeken hebben gebonden. Termen als ‘Maroqu’ (geitenleer) en ‘Veau’ (kalfsleer) geven de verschillen aan en laten zien dat de banden uniek en kostbaar zijn (zie ook onze pagina Nederlandse Boekbanden, onder 18de eeuw).

Hemsterhuis: Oeuvres philosophiques
Hemsterhuis: Oeuvres philosophiques

Œuvres philosophiques / François Hemsterhuis ; édition critique par Jacob van Sluis. Leiden: Brill, 2015. Aanvraagnummer 14045433 / NL 58 U 8013

Sonderen, Het sculpturale denken
Sonderen, Het sculpturale denken

Peter Carel Sonderen, Het sculpturale denken : de esthetica van Frans Hemsterhuis, Leende: Damon, 2000. Aanvraagnummer NL 58 U 8148.

Hemsterhuis, Lettre sur les désirs
Hemsterhuis, Lettre sur les désirs

Frans Hemsterhuis, Lettre sur les désirs, à M.T.D.S, Paris 1770, Aanvraagnummer KW 1759 G 115. Geheugen van Nederland.

Collectiegeschiedenis

In de negentiende en twintigste eeuw verwierf de KB door schenking en aankoop belangrijke handschriften over Hemsterhuis. In de negentiende eeuw deed de KB dat vanuit haar positie als geesteswetenschappelijke geleerdenbibliotheek met als speciaal aandachtsgebied Den Haag en speciale doelgroep ambtenaren. Tot op de dag van vandaag wordt de Hemsterhuis-collectie actief bijgehouden.

In 1881 schonk A.C. van Heusde aan de KB uit de nalatenschap van zijn vader het handschrift ‘Simon’ (aanvraagnummer KW 78 E 6). Van Heusde was de zoon van de Utrechtse hoogleraar Philip Willem van Heusde (1778-1839), de man die Hemsterhuis bekendheid gaf in Nederland. In 1882 werd de collectie verrijkt met stukken over Hemsterhuis die werden verworven bij veilinghouder Martinus Nijhoff. In 1888 kwam er een belangrijke aanvulling met de aankoop van een collectie van 368 brieven, door de KB gekocht van dr. H. Was uit St. Oedenrode. Deze collectie van voorheen bezit geweest van Theodoor Katerkamp, de biograaf van niemand minder dan Amalia Gallitzin.

Begin twintigste eeuw (1909) kwamen daar fraaie boekbanden bij, zoals een band van de Haagse binder Thomas van Os om Hemsterhuis' Lettre sur les désirs. Deze werken waren door A.W.M. Mensing op een veiling van prinses Gallitzin aangekocht. In 1976 schonk Dr. L. Brummel, tussen 1937 en 1962 bibliothecaris bij de KB, een bijzondere band van Christiaan Micke rond Lettre sur l’homme van Hemsterhuis aan de KB (aanvraagnummer 143 G 19).

In 2015 verwierf de KB met steun van de Vriendenvereniging van de KB, het Prins Bernhard Cultuurfonds en dr. Hendrik Muller’s Vaderlandsch Fonds de zogenaamde ‘Sammlung Maas’. Het gaat om een bijzondere collectie die in de loop van dertig jaar door een Duitse particuliere verzamelaar uit Keulen, Joachim Maas, bijeen is gebracht. Deze collectie bevat verloren gewaande tekeningen, manuscripten, bijzondere boekbanden, gravures en objecten en talrijke boeken uit de bibliotheek van Amalia Gallitzin. U vindt deze collectie nog niet in de catalogus; binnenkort zal zij beschreven worden en voor onderzoek beschikbaar zijn.

Meer online bronnen

Hemsterhuis in andere collecties in binnen- en buitenland

Literatuur

  • Brummel, Leendert, Frans Hemsterhuis: een philosophenleven. Haarlem,1925
  • Jan Storm van Leeuwen, Dutch Decorated Bookbinding in the Eighteenth Century. 't Goy-Houten, 2006
  • Jan Storm van Leeuwen, De achttiende-eeuwse Haagse boekband in de Koninklijke Bibliotheek en het Rijksmuseum Meermanno Westreenianum. 's-Gravenhage, 1976