Middeleeuwse handschriften (tot ca. 1550)

De collectie: Middeleeuwse handschriften (ca. 800 – ca. 1550).
Omvang: Ongeveer 1500 handschriften en fragmenten.
Dekkingsgraad: De rijkste collectie verluchte handschriften van Nederland, met topstukken uit de Nederlandse literatuurgeschiedenis.
Toegankelijkheid: Ontsloten via de KB-catalogus en via de website Medieval Manuscripts in Dutch Collections; de verluchte handschriften via Medieval Illuminated Manuscripts. Handschriften kunnen alleen worden ingezien in de Leeszaal Bijzondere Collecties zie: Van aanvragen tot terugbrengen. Voor het raadplegen van enkele ‘middeleeuwers’ is toestemming van de collectiespecialist nodig.
Meer informatie: Ed van der Vlist 070-3140406

De verzameling middeleeuwse handschriften van de Koninklijke Bibliotheek kent drie zwaartepunten: verluchte handschriften, Middelnederlandse handschriften en liturgische handschriften. Deze categorieën zijn niet strikt gescheiden. Middelnederlandse en liturgische handschriften kunnen immers ook versierd zijn. Daarnaast zijn er handgeschreven boeken met weinig of geen opsmuk die volkstalig noch liturgisch zijn, waaronder kronieken en heiligenlevens, juridische, medische en theologische geschriften, en allerhande artesteksten. De collectie wordt nog steeds uitgebreid.

Verluchte handschriften

Augustinus, La Cité du Dieu, begin vijftiende eeuw
Augustinus, La Cité de Dieu, begin 15e eeuw

Augustinus. La Cité de Dieu. Parijs, begin vijftiende eeuw. Signatuur 72 A 22. Fol. 6r. Openingsminiatuur met God de Vader op zijn hemelse troon, omgeven door cherubijnen; in de vier hoeken de vier kerkvaders. In de benedenmarge het wapen en het embleem van Philips van Kleef (1456-1528), die het handschrift in bezit had voor het in de bibliotheek van de Oranje-Nassaus, de latere stadhouderlijke bibliotheek terecht kwam.

Nederlandse Historiebijbel, Utrecht, 1443
Nederlandse Historiebijbel, Utrecht, 1443

Nederlandse Historiebijbel. Utrecht, 1443. De tekst werd gekopieerd door Gherard Wessels van Deventer. Signatuur 69 B 10. Fol. 8r. Begin van de tekst van de 150 Psalmen met een miniatuur: David onthoofdt de reus Goliath; en een initiaal: de harpspelende David. In de marge de uitbeelding van een Moorse dans, de zgn. Moriskendans.

De verluchte handschriften zijn de blikvangers van de Koninklijke Bibliotheek. Haar collectie is de grootste van Nederland. Ongeveer een derde van de middeleeuwse handschriften is versierd met miniaturen, geschilderde initialen, margescènes, tekeningen, andere vormen van decoratie of met penwerk. Net als tegenwoordig werden in de middeleeuwen allerlei soorten teksten geïllustreerd. De grootste groep wordt gevormd door de ruim 250 getijden- en gebedenboeken, die gewoonlijk afbeeldingen bevatten uit het leven van Maria en Christus. Vrijwel alle voorstellingen zijn te vinden via de website Medieval Illuminated Manuscripts. Daar kan ook op onderwerp worden gezocht. Mooie voorbeelden van verluchte getijdenboeken zijn het Zweder-getijdenboek, het getijdenboek van hertog Philips van Bourgondië en het getijdenboek van Simon de Varie.

Middelnederlandse handschriften

Beatrijs. Brabant, ca. 1374
Beatrijs, Brabant, ca. 1374

Beatrijs. Brabant, ca. 1374. Signatuur 76 E 5. Fol. 47v. Begin van de legende van de non Beatrijs, versierd met een initiaal waarin Beatrijs neerknielt voor Maria met het Christuskind op haar arm.

Jacob van Maerlant, Spieghel Historiael, West-Vlaanderen, 1325-1335
Jacob van Maerlant, Spieghel Historiael, West-Vlaanderen, 1325-1335

Jacob van Maerlant. Spieghel Historiael. West-Vlaanderen, 1325-1335. Signatuur KA XX. Fol. 208r. Karel de Grote en zijn hof.

Nederlandstalige handschriften uit de middeleeuwen zijn in de nationale bibliotheek van Nederland sterk vertegenwoordigd. Ongeveer de helft van de handschriften is geheel of gedeeltelijk in de volkstaal geschreven. Vrijwel alle Noord-Nederlandse getijdenboeken zijn in het Nederlands. Sommige pronkhandschriften met literaire teksten zijn uitbundig versierd, zoals de unieke Beatrijs, Jacob van Maerlants Spiegel Historiael en zijn Der naturen bloeme. Maar ook meer bescheiden gebruiksboeken als het Haags liederenhandschrift of de Lancelotcompilatie zijn van groot belang voor de literatuurgeschiedenis.

Liturgische handschriften

Psalter. Autun, ca. 1470
Psalter. Autun, ca. 1470

Psalter. Autun, ca. 1470. Signatuur 76 E 8. Fol. 21r. Psalm 52, verlucht met een initiaal met biddende David

Psalter, Autun, ca. 1470, detail
Psalter, Autun, ca. 1470, detail

Detail van genoemd psalter. Signatuur 76 E 8. Fol. 21r.

Graduale, begin zestiende eeuw
Graduale, begin zestiende eeuw

Graduale. Den Bosch, begin zestiende eeuw. Signatuur 78 A 33. Fol. 1r.

Meer dan honderd middeleeuwse handschriften in de collectie zijn van liturgische aard: zij zijn gemaakt voor gebruik in de katholieke eredienst. Deze handschriften zijn alle in het Latijn gesteld. Het gaat om boeken voor het officie of koorgebed (psalters, brevieren, antifonaria), of om boeken voor de mis (missalen, lectionaria, gradualen). Ook evangelieboeken rekenen we tot de liturgische handschriften, zoals het evangeliarium van Maasland en het vermaarde evangeliarium van Egmond. De liturgische handschriften zijn niet alleen opgenomen in de online publiekscatalogus, maar ook uitvoeriger beschreven in een gedrukte catalogus.

Bibliotheca Philosophica Hermetica

Sinds 2010 berust ook de zogenaamde ‘kerncollectie’ van de Bibliotheca Philosophica Hermetica (BPH) in de Koninklijke Bibliotheek. Er is een lijst van de 25 middeleeuwse handschriften] in de BPH-collectie. Het zijn allemaal getijdenboeken. Het Adair-getijdenboek (BPH 131) is een van de topstukken in deze deelcollectie).

Middeleeuwse handschriften in de KB

Veel middeleeuwse handschriften bewaart de Koninklijke Bibliotheek al sinds haar oprichting in 1798. Deze boeken zijn afkomstig uit de voormalige Stadhouderlijke Bibliotheek. Waardevolle aanwinsten verkreeg de bibliotheek met de verzamelingen van Joost Romswinckel (1807), Jacob Visser (1809), Joseph Désiré Lupus (1823) en Georges-Joseph Gérard (1832). Dankzij de verwerving van deze privécollecties beschikt de KB over een zeer gevarieerde middeleeuwse collectie, met handschriften die gemaakt zijn in een groot deel van Europa. Sinds het midden van de negentiende eeuw is de collectie vooral vergroot met Noord-Nederlandse getijdenboeken. De collectie wordt nog steeds uitgebreid. Daarbij ligt de nadruk de laatste jaren op de verwerving van stukken van nationaal cultureel of boekhistorisch belang. Onder de recente aanwinsten zijn te noemen het Trivulzio-getijdenboek (2001), het Gruuthusehandschrift (2007) en het Wapenboek Beyeren (2009).

Links

Literatuur

  • [A.S. Korteweg, C.A. Chavannes-Mazel], Schatten van de Koninklijke Bibliotheek. Acht eeuwen verluchte handschriften. Tentoonstellingscatalogus. ’s-Gravenhage 1980.
  • Catalogus van de liturgische handschriften van de Koninklijke Bibliotheek. Samengesteld door P.C. Boeren. Met medewerking van A.S. Korteweg en G. Piket. ’s-Gravenhage 1988.
  • Helen C. Wüstefeld, Anne S. Korteweg, Sleutel tot licht. Getijdenboeken in de Bibliotheca Philosophica Hermetica. Amsterdam 2009.
  • Ed van der Vlist, Schitterende schatten. Verluchte handschriften in de Koninklijke Bibliotheek. Amersfoort/Brugge 2011.