Exil-uitgaven

De collectie: Een representatieve collectie Duitse Exilliteratur (emigrantenliteratuur) uit de periode 1933-1945; romans en wetenschappelijke werken.
Omvang: Ruim 500 titels.
Toegankelijkheid: De boeken kunnen in de leeszaal Bijzondere Collecties ingezien worden. Alle uitgaven zijn beschreven in de KB-catalogus; deze link brengt u naar een overzicht van de Exil-uitgaven.
Meer informatie: Paul van Capelleveen 070-3140331

Wie op zoek is naar publicaties van Joodse of communistische schrijvers die uit Nazi-Duitsland zijn gevlucht, kan in de collectie van de KB veel van zijn gading vinden. De collectie bevat o.a. de romans van Joseph Roth en Alfred Döblin zoals ze oorspronkelijk verschenen, met stofomslagen die zijn ontworpen door eveneens gevluchte typografen zoals Henri Friedlaender.

Omslagontwerp door Henri Friedlaender voor Hermann Kesten, *Die Kinder von Gernika*. Amsterdam : Allert de Lange, 1939 (Aanvraagnummer: KW EXIL 376)
Die Kinder von Gernika (1939)

Omslagontwerp door Henri Friedlaender voor Hermann Kesten, Die Kinder von Gernika. Amsterdam : Allert de Lange, 1939 (Aanvraagnummer: KW EXIL 376)

Omslagtekening van Charles Eyck voor Joseph Roth, *Die Geschichte von der 1002. Nacht*. - Bilthoven : De Gemeenschap, 1939 (Aanvraagnummer: KW EXIL 395)
Die Geschichte von der 1002. Nacht (1939)

Omslagtekening van Charles Eyck voor Joseph Roth, Die Geschichte von der 1002. Nacht. - Bilthoven : De Gemeenschap, 1939 (Aanvraagnummer: KW EXIL 395)

Omslagontwerp en typografie door P.L. Urban voor Alfred Döblin, *Babylonische Wandrung oder Hochmut kommt vor dem Fall*. Amsterdam : Querido, 1934 (Aanvraagnummer: KW EXIL 150)
Babylonische Wandrung oder Hochmut kommt vor dem Fall (1934)

Omslagontwerp en typografie door P.L. Urban voor Alfred Döblin, Babylonische Wandrung oder Hochmut kommt vor dem Fall. Amsterdam : Querido, 1934 (Aanvraagnummer: KW EXIL 150)

Omslag van Alfred von Zeerleder, *The technology of aluminum and its light alloys*. Amsterdam : Nordemann Publishing Company, 1936 (Aanvraagnummer: KW EXIL 534)
The technology of aluminum and its light alloys (1936)

Omslag van Alfred von Zeerleder, The technology of aluminum and its light alloys. Amsterdam : Nordemann Publishing Company, 1936 (Aanvraagnummer: KW EXIL 534)

Collectieprofiel

Nadat Adolf Hitler in 1933 in Duitsland aan de macht kwam veranderde het politieke klimaat in Duitsland zodanig dat vele Joodse auteurs en wetenschappers hun werk niet meer konden publiceren. Daarom weken zij uit naar het buitenland of publiceerden zij bij uitgevers in landen als Zweden, Zwitserland en Nederland.

Deze stroom Duitse Exilliteratuur of Emigrantenliteratuur kwam op gang in 1933 en duurde tot aan het einde van de Tweede Wereldoorlog in 1945. Het ging vooral om Joden of communisten. Tot aan het begin van de Duitse bezetting van Nederland (in 1940) konden zij zich in Nederland vestigen. Later emigreerden zij vaak naar Amerika. Naast literaire auteurs betrof het ook wetenschappers.

De Exil-uitgaven verschenen in Nederland bij uitgevers als Querido en Allert de Lange, die zich richtten op literaire teksten, en uitgevers als Brill, Sijthoff en Nijhoff, die vooral wetenschappelijke teksten in omloop brachten. In Nederland waren bijna 50 uitgeverijen actief op dit terrein.

Voor Nederland is van belang dat ook vormgevers uitweken en in Nederland een carrière opbouwden. Henri Friedlaender ging werken bij de Haagse drukkerij Mouton (hij signeerde zijn werk met de beginletters van zijn achternaam: Fr.). Beroemd werden ook de omslagen van ontwerper P.L. Urban (die signeerde met een U).

Andere ontwerpers/kunstenaars die naar Nederland uitweken zijn Helmut Salden (die na de oorlog het gezicht bepaalde van uitgeverij Van Oorschot) en Suzanne Heynemann (die later de schooluitgaven van J.B. Wolters in Groningen vormgaf). De namen van de ontwerpers zijn in de catalogusbeschrijvingen van de KB vermeld.

Collectiegeschiedenis

De kern van de Exil-collectie is de verzameling van de Germanist Hans Würzner (1927-2009). Hij werkte voor de Vakgroep Duitse taal- en letterkunde in Leiden en exposeerde de boeken vanaf de jaren zeventig op verschillende plekken. Deze collectie is in 1995 van Würzner aangekocht.

De verzameling literaire en historische werken is daarna uitgebreid. In 2010 werd de collectie aangevuld door een schenking van Hendrik Edelman van wiskundige en natuurkundige Exil-uitgaven. Incidenteel wordt de collectie uitgebreid door antiquarische aankopen.

Literatuur

  • Deutsche Emigrantenliteratur in den Niederlanden, 1933-1940 : Bücher, Briefe und Bilder, [H. Würzner ; Katalog bearb. von G.A. von Winter ; vorw. R. Anhegger]. [Amsterdam : Goethe Intitut], 1973
  • De Duitse emigrantenliteratuur en de Nederlandse schrijvers, M.H. Würzner. 's-Gravenhage: School voor taal- en letterkunde, 1973.
  • Zur Deutschen Exilliteratur in den Niederlanden, 1933-1940, hrsg. von Hans Würzner. Amsterdam: Rodopi, 1977.
  • Österreichische Exilliteratur in den Niederlanden 1934-1940, hrsg. von Hans Würzner. Amsterdam: Rodopi, 1986.
  • Deutsche Literatur im Exil in den Niederlanden 1933-1940, hrsg. von Hans Würzner und Karl Kröhnke. Amsterdam [etc.]: Rodopi, 1994.
  • Exil-Gestalten : deutsche Buchgestalter in den Niederlanden, 1932-1950, Kurt Löb. Arnhem: Gouda Quint, 1995.
  • Deutsches Exilarchiv 1933-1945 und Sammlung Exil-Literatur 1933-1945 : Katalog der Bücher und Broschüren ; zugleich Band 2 von Deutsches Exilarchiv 1933-1945: Katalog der Bücher und Broschüren (1989), [Bearb.: Mechthild Hahner]. Stuttgart [etc.] : Metzler, 2003.
  • International publishing in the Netherlands, 1933-1945 : German exile, scholarly expansion, war-time clandestinity, Hendrik Edelman. Leiden [etc.] : Brill, 2010.