Illegale en clandestiene drukken (1940-1945)

De collectie: Een representatieve verzameling van boeken en brochures die tijdens de Tweede Wereldoorlog in het (semi-)verborgene zijn gedrukt.
Omvang: De collectie telt ruim 800 delen.
Toegankelijkheid: De boeken kunt u vinden via de KB-catalogus. Ze zijn ter inzage in de leeszaal Bijzondere Collecties.
Meer informatie: Paul van Capelleveen 070-3140331.

Tijdens de Duitse bezetting golden verschillende maatregelen om publicaties te controleren. Om daaraan te ontkomen werden meer dan 1000 literaire teksten en liederen in het geheim gedrukt. Daaronder zijn de uitgaven van A.A. Balkema in Amsterdam, liederenbundels die verwezen naar de Spaanse overheersing (en daarmee de Duitse bezetter bedoelde) en de experimentele kleurrijke druksels van H.N. Werkman in Groningen.

M.Nijhoff, H.N. Werkman, Bij het graf van den onbekenden soldaat gevallen in de Meidagen 1940 (1942)
M.Nijhoff, H.N. Werkman, Bij het graf van den onbekenden soldaat gevallen in de Meidagen 1940 (1942)

M. Nijhoff, H.N. Werkman, Bij het graf van den onbekenden soldaat gevallen in de Meidagen 1940 (1942)

M. Nijhoff, H.N. Werkman, Holland; In plaats van foto (1942)
M. Nijhoff, H.N. Werkman, Holland; In plaats van foto (1942)

M. Nijhoff, H.N. Werkman, Holland; In plaats van foto (1942)

Geuzenliedboek. Eerste vervolg (1943)
Geuzenliedboek. Eerste vervolg (1943)

Geuzenliedboek. Eerste vervolg (1943)

Jan Campert, De achttien dooden (1943)
Jan Campert, De achttien dooden (1943)

Jan Campert, De achttien dooden (1943)

Collectieprofiel

Tijdens de Tweede Wereldoorlog verschenen in Nederland clandestiene en illegale publicaties, soms uit vaderlandsliefde en vrijheidsverlangen, soms om financieel het verzet te steunen. Veel van de uitgaven waren literair van aard: korte verhalen, liederen en gedichten, maar er zijn ook meer politiek geëngageerde boeken bij. Kenmerkend voor deze soort werken is de keuze voor fraai papier, illustraties, aansprekende teksten uit binnen- en buitenland en uit heden en verleden. Gezien de beperkingen die de Duitsers oplegden werden de boeken merendeels in kleine oplage en onder moeilijke omstandigheden vervaardigd. Na de oorlog bleef het lange tijd een populair verzamelgebied. Meer dan 1000 van deze uitgaven zijn beschreven in Dirk de Jongs standaardwerk Het vrije boek in onvrije tijd (1958). Daarop verscheen later een aanvulling door Anna E.C. Simoni: Publish and be free (1975).

Naast deze collectie bezit de KB ook een grote collectie 'foute' literatuur, waaronder veel uitgaven van de NSB.

Collectiegeschiedenis

Door aankoop en schenking is de collectie in de loop der jaren opgebouwd. Driekwart van de door De Jong gesignaleerde uitgaven is in de collectie opgenomen, vaak in meerdere exemplaren. Een belangrijke schenking was die van A.J. Eschauzier in 2002: de twee mappen met Chassidische legenden, uitgegeven door De Blauwe Schuit en gedrukt en geïllustreerd door H.N. Werkman in 1943 en 1944. Op de veiling van Eschauziers nalatenschap konden later nog ongeveer 100 zeldzame andere publicaties worden aangekocht. Met steun van de Vrienden van de Koninklijke Bibliotheek werden in 2011 acht uitgaven van De Blauwe Schuit verworven.

Literatuur

  • Paul van Capelleveen, ‘7770 unieke kunstwerken. H.N. Werkman en de deiningen van De Blauwe Schuit, 1940-1944’, in: De boekenwereld, 31 (2015), nr. 1, p. 2-9
  • Marieke van Delft, Reinder Storm en Kees Thomassen, Het verborgen woord: drukken van Hendrik Nicolaas Werkman en andere clandestiene publicaties uit de collectie Den Haag, 1995
  • Sjoerd van Faassen, 'Het bijzondere boek in de Tweede Wereldoorlog', in: Paul van Capelleveen en Clemens de Wolf (red.), Het ideale boek. Honderd jaar private press in Nederland, 1910-2010. Nijmegen, 2010, p. 117-133
  • Dirk de Jong, Het vrije boek in onvrije tijd: bibliografie van illegale en clandestiene belletrie. Leiden, 1958
  • Anna E.C. Simoni, Publish and be free: a catalogue of clandestine books printed in the Netherlands, 1940-1945, in the British Library. The Hague/London, 1975