Collectiegeschiedenis kinderboeken

Negentiende eeuw: wel kinderboeken, maar geen actief verzamelbeleid

Toen in 1800, twee jaar na het ontstaan van de Koninklijke Bibliotheek, een gedrukte catalogus verscheen van het bezit op dat moment, waren daarin ook enkele kinderboeken te vinden. Zo komt De kleine Grandisson van M.G. de Cambon-van der Werken erin voor, maar de Proeve van kleine gedigten voor kinderen van Hieronymus van Alphen of de latere, uitgebreide Kleine gedigten voor kinderen staan er niet in. En dat terwijl er wel andere titels van Van Alphen in te vinden zijn. Er waren dus al vroeg kinderboeken in de KB, maar tijdens de negentiende eeuw werden jeugdboeken niet actief verzameld. Ze kwamen wel af en toe met schenkingen binnen en er werd er ook incidenteel wel eens eentje aangekocht. Zo noemde Elize Knuttel-Fabius al in 1906 in haar voorwoord tot Oude kinderboeken, de collectie kinderboeken van de KB, als ze 'de Koninklijke te 's-Gravenhage' bedankt als één van de bibliotheken die haar boeken leenden.

Eerste helft twintigste eeuw: grotere partijen aanwinsten

De oudst bekende schenking dateert uit 1927. In dat jaar schonken de erfgenamen van de Rotterdamse onderwijzeres M.A. de Goeje, bekend als schrijfster van kinderboeken onder het pseudoniem Agatha, haar complete oeuvre (ongeveer 125 titels) aan de KB. In de jaren dertig en veertig van de twintigste eeuw werden daar een paar grote partijen aan toegevoegd. Zo kocht de KB in 1937 de collectie Waller (zie Verzamelaars en verzamelingen), bijna 2000 Nederlandse en Vlaamse volksboeken, waaronder ook heel wat jeugdboeken. In 1943 kon de KB een deel van de collectie van Gerrit Jacob Boekenoogen (zie Verzamelaars en verzamelingen (1500 exemplaren)­ aankopen uit een veiling. In dat zelfde jaar droeg de Haagse Openbare Leeszaal en Bibliotheek een flinke hoeveelheid jeugdboeken over aan de KB. Daar waren heel wat bijzondere boeken bij zoals negentiende- en vroeg twintigste-eeuwse prentenboeken, pop-up en beweegbare boeken, meters typisch negentiende-eeuwse octavootjes, voorzien van al dan niet met de hand ingekleurde houtsneden en lithografieën, kindertijdschriften zoals De kinderwereld van P. Louwerse en ook enkele edities en exemplaren van de bovengenoemde boeken van Van Alphen.

Tweede helft twintigste eeuw: de collectie wordt gestaag uitgebreid

Jeugdliteratuur werd vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw ook actief voor de KB-collectie aangekocht, zij het mondjesmaat - alleen de bekroonde boeken. In 1984 kwam een aantal fraaie stukken uit de verzameling van de beroemde verzamelaar van kinderboeken en -prenten mr. C.F. van Veen onder de hamer. Dienst Boek en Jeugd kocht dankzij een speciale subsidie 43 nummers op de veiling en de KB kon 16 nummers aankopen, waaronder een drietal zeer zeldzame abc-boekjes.

De oprichting in 1974 van het Depot van Nederlandse Publicaties droeg bij aan de gestage groei van het aantal jeugdboeken. Vanaf dit jaar stuurden alle Nederlandse uitgevers van vrijwel ieder boek dat zij uitgaven een exemplaar naar de KB, dus ook van kinderboeken. De KB bleef grote en kleine schenkingen verwerven zoals in 1996 van de erven van de auteur Anne de Vries een honderdtal van diens boeken en in 1988 zevenentwintig kinderboeken uit de verzameling van de kunstenares Sixta Saltet-Heddema.

KB krijgt kinderboekencollectie Boek en Jeugd in bruikleen (1997)

De belangrijkste stap tot de enorme omvang van de huidige collectie werd in 1997 gezet. De collecties van Boek en Jeugd werden door het NBLC overgedragen aan het Letterkundig Museum, dat de omvangrijke en belangwekkende verzameling van 75.000 kinderboeken vervolgens in langdurige bruikleen gaf aan de Koninklijke Bibliotheek. In de collectie zijn ook belangrijke schenkingen opgenomen, zoals 1100 abc-boeken van Antina de Ru; de collectie van Jannie Daane, die voornamelijk 'betere' kinderboeken uit de periode 1960-1980 bevat; en de collectie van Jaap van Leeuwen, die jeugdboeken verzamelde over homoseksualiteit en vriendschap.

De geschiedenis van de Boek en Jeugdcollectie begon in 1952, toen de dienst Boek en Jeugd werd opgericht om voorlichting te geven over jeugdliteratuur en te zorgen voor promotie van het 'goede' kinderboek. Daartoe werden ook de boeken zelf verzameld; die waren immers nodig om voorlichting te kunnen geven en met kennis van zaken het goede kinderboek te kunnen promoten. Zo werd een verantwoorde collectie jeugdliteratuur opgebouwd.Toen in de jaren zestig van de twintigste eeuw de normen losser werden, werden ook de strakke ideeën over wat goede boeken voor kinderen waren ruimer, en werd het verzamelgebied van Boek en Jeugd breder. Het doel werd zo veel mogelijk Nederlandstalige kinderboeken bijeen te brengen, zowel uit Nederland als uit Vlaanderen, uit heden en verleden, onafhankelijk van normen en waarden.

Collectie vakliteratuur Boek en Jeugd komt naar KB (2007)

In 1972 werd Boek en Jeugd onderdeel van het Nederlands Bibliotheek- en Lectuurcentrum (NBLC), de centrale dienst voor het openbare bibliotheekwezen. Daar werd de collectie verder uitgebreid en steeds intensiever gebruikt, nu niet alleen meer om voorlichting te geven en voor de promotie van het kinderboek, maar ook voor tentoonstellingen, studie en onderzoek. Een uitgebreid documentatieapparaat en naslagcollectie waren daarbij van groot nut en daarom werd de collectie naslagwerken en vakliteratuur sterk uitgebreid. Toen de kinderboekencollectie in 1997 werd overgedragen aan de KB, bleef de collectie vakliteratuur over jeugdliteratuur aanvankelijk bij het Letterkundig Museum. In 2007 werd ook de vakliteratuur overgedragen aan de KB. Het bezit van de Landelijke Bibliotheek Centrale, de zogenoemde 'Blauwe Banden-collectie', was al eerder geïntegreerd in de Boek & Jeugdcollectie.

Recente aanwinsten

Via openbare bibliotheken zijn altijd schenkingen van ouder en daar niet meer gewenst materiaal binnengekomen. Doubletten uit andere bewaarcollecties kinderboeken vinden ook hun weg naar de KB-collectie. Na 1997 bleven de schenkingen doorgaan en werd de collectie nog uitgebreid met diverse verzamelingen. Zo schonk uitgever in ruste Reinold Kuipers zijn collecties Annie M.G. Schmidt en Jan Rinke, en kwamen een aantal werken van uitgeverij Meinema en een vijftigtal pop-up-boeken van uitgeverij Ploegsma binnen.

In 2004 werd de bijzondere kinderboekencollectie van 2250 exemplaren met veel achttiende- en negentiende-eeuws materiaal van het Nederlands Openluchtmuseum in de KB opgenomen.In 2004 werd een bijzondere collectie Amerikaanse boeken over Nederland geschonken door Hendrik Edelman. In 2005 schonk het echtpaar Landwehr-Vogels een groot aantal kinderboeken uit de 19de eeuw. Twee jaar later volgde een belangrijke collectie van meer dan duizend centsprenten van het echtpaar Borms-Koop en in 2008 liet Joan C. Oosterbaan zijn verzameling van 645 Nederlandstalige Karl May-uitgaven na aan de KB. Eind 2012 kreeg de KB meer dan 500 Rie Cramer-boeken uit de nalatenschap van Juke van Pelt. Verder schenkt een aantal enthousiaste mensen met regelmaat ontbrekende boeken aan de KB, zodat de hiaten in de collectie langzaam worden opgevuld.

Belang en gebruik van de collectie

Al die aanwas heeft tot gevolg gehad dat de collectie kinderboeken is aangegroeid tot meer dan 195.000 titels. Die omvang neemt nog steeds gestaag toe, niet in het minst door regelmatige schenkingen van particulieren, die door de grote aandacht die het kinderboek de laatste jaren geniet, zich de waarde van hun bezit voor de bewaarbibliotheek bewust worden. Daarnaast is er budget beschikbaar om af en toe ontbrekende kinderboeken te kopen, bijvoorbeeld op veilingen en van gespecialiseerde antiquariaten. Voor onderzoekers is de omvang van de collectie belangrijk, want zo kan men op één plek van een auteur verschillende boeken bestuderen, verschillende edities van een werk bekijken en gelithografeerde kinderplaten met elkaar vergelijken. Onder andere de auteurs van Lust en leering en van de Bibliografie van Nederlandse school- kinderboeken 1700-1800, P.J. Buijnsters en L. Buijnsters-Smets, als Frits Huiskamp, auteur van Naar de vatbaarheid der jeugd : Nederlandstalige kinder- en jeugdboeken 1800-1840, hebben veel gebruik gemaakt van de KB-collectie.

Secundaire literatuur

De Koninklijke Bibliotheek bezit behalve de kinderboeken ook secundaire literatuur over Nederlandse en anderstalige kinderboeken en centsprenten en over jeugdliteratuur, in de vorm van handboeken en naslagwerken, monografieën en tijdschriften. Tot 2010 werden tijdschriften op artikelniveau en boeken op hoofdstukniveau ontsloten. Via het Centraal Bestand Kinderboeken kunt u gemakkelijk alle secondaire literatuur vinden als u onder de zoekbalk een vinkje zet bij ‘publicaties over kinderboeken’. Een deel van de naslagwerken staat in de Leeszaal Bijzondere Collecties, andere titels kunt u via de KB catalogus ter inzage opvragen uit de magazijnen en tot slot worden er steeds vaker ook artikelen over jeugdliteratuur gepubliceerd in online tijdschriften.

Een selectie van literatuur