Nationaalsocialistische bladen uit de Tweede Wereldoorlog

Collectie: Nationaalsocialistische kranten uit de Tweede Wereldoorlog Toegankelijkheid: Deze bladen zijn volledig gedigitaliseerd en beschikbaar via Delpher.

Bij het online zetten van de bladen in 2010 kwamen er veel vragen van klanten binnen. De antwoorden van de KB vindt u hieronder.

De collectie nationaalsocialistische bladen

Al in het interbellum verschenen er in Nederland nationaalsocialistische en fascistische bladen. De grootste en meest bekende titel is het partijblad van de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB), Volk en Vaderland, dat vanaf begin januari 1933 als een weekblad verscheen. Na de Duitse inval in mei 1940 en de 'gelijkschakeling' van het Nederlandse perswezen die daarop volgde, groeide vanzelfsprekend het aandeel van de nazibladen in het krantenaanbod. De Duitse bezetter richtte zich in eerste instantie vooral op de bestaande, niet-nazistische bladen, vanuit de gedachte dat deze bladen op subtiele wijze konden worden benut om de rasverwante Hollanders voor het nationaalsocialisme te winnen. Naarmate de oorlog een ongunstiger verloop kende voor Duitsland, verdween het idee om de Nederlanders via de 'reguliere' bladen te bewerken. Veel bladen onder Duits toezicht verhardden hun toonzetting. De nazibladen wonnen snel terrein.

Grote onderlinge verschillen in nationaalsocialistische bladen

Hoe eenduidig de term 'naziblad' ook lijkt, er zijn grote onderlinge verschillen in aard, karakter en toonzetting. 'Het dodelijkste wapen uit het grote arsenaal van de As-propaganda', zo schreef het Amerikaanse blad Life op 22 maart 1943 met een mix van bewondering en afgunst over het Duitse propagandablad Signaal. Met een oplage van 2,5 miljoen exemplaren en vertalingen in maar liefst 20 talen was Signaal het meest gelezen propagandablad in de Tweede Wereldoorlog. Signaal was vooral bedoeld om de inwoners van de bezette gebieden te overtuigen van de Duitse militaire en ideologische superioriteit. Het rijk geïllustreerde magazine beschikte over een meer dan toereikend budget, verstrekt door de Duitse Wehrmacht. Signaal kon zich een uitgebreid netwerk aan correspondenten, fotografen, illustratoren, redacteuren en vertalers veroorloven. In 1944, in een tijd dat de meeste bladen zwaar te lijden hadden onder de papierschaarste, prijkte op de cover van Signaal full-colour foto's van de heldhaftige strijd aan het front.

De diversiteit aan nazibladen, die voortkwamen uit collaborerende organisaties zoals de NSB en Nationaal Front, weerspiegelt de verdeeldheid over de houding die Nederland zou moeten aannemen tegenover de Duitse bezetter. Volk en Vaderland koos - in lijn met de overtuiging van NSB-leider Anton Mussert - voor een positie waarin ons land nog een zeker zelfstandig bestaan binnen een Germaanse statenbond werd toebedeeld. De Zwarte Soldaat, het lijfblad van de Weerafdeling van de NSB, maakte zich sterk voor een zelfstandig 'Dietschland'. Storm SS, het blad van de Nederlandse SS, wenste dat Nederland zou opgaan in een groot-Germaans rijk. De Misthoorn was een rabiaat antisemitisch blad naar het model van Der Stürmer van de befaamde Duitse radicale nationaalsocialist Julius Streicher. Met de veelzeggende ondertitel 'Onafhankelijk en onpolitiek orgaan tot wering van den Joodschen invloed', was De Misthoorn al voor de oorlog verschenen en in 1939 verboden vanwege de opruiende inhoud. In de oorlog maakte het blad een doorstart. De Misthoorn zat op dezelfde lijn als Storm SS en belandde zo al spoedig in een venijnige lasterpolemiek met De Zwarte Soldaat. Op aandringen van de NSB - dat binnen Misthoorn-kringen gold als een gematigde 'burgerkliek' - verbood de Duitse bezetter De Misthoorn in september 1942.

Nieuwsbericht uit 2010 van de KB over het online zetten van deze 'foute' kranten uit de Tweede Wereldoorlog

V. Waarom wil de KB nu opeens ‘foute’ kranten online zetten?
A. Het digitaliseren en toegang geven tot ‘foute’ kranten past in het beleid van de KB en komt niet uit de lucht vallen. Als nationale bibliotheek van Nederland heeft de KB de missie om mensen en informatie samen te brengen. Concreet betekent dat, dat wij iedereen, overal, toegang bieden tot alles wat in en over Nederland is gepubliceerd. Overal en altijd toegang bieden kan alleen langs digitale weg en daarom wil de KB alle boeken, kranten en tijdschriften die sinds 1470 in Nederland zijn verschenen, digitaliseren en online beschikbaar maken via haar websites. Voor de kranten gaat dat via de website Delpher [voorheen: Historische Kranten], waarop uiteindelijk acht miljoen pagina’s beschikbaar zullen komen.

V. Waarom zet de KB juist de ‘foute’ kranten online?
A. De selectie hiervoor is gemaakt door de Wetenschappelijke Adviescommissie van het krantenproject. De KB heeft speciaal voor het digitaliseren van oorlogskranten subsidie gekregen van het VWS-programma Erfgoed van de Oorlog. Zo kon voor de periode 1940-1945 extra veel worden gedigitaliseerd, met andere woorden: voor deze periode is de dekkingsgraad heel hoog. Daardoor konden zowel de legale als de illegale kranten allemaal aan bod komen. Wat in de media ‘foute’ kranten zijn genoemd, zijn een combinatie van kranten die onder Duits toezicht stonden en kranten die door collaborerende organisaties werden uitgegeven. Alle oorlogskranten samen leveren uiteindelijk zo’n 300.000 pagina’s op; daaronder zijn 65.000 pagina’s van ‘foute’ kranten.

V. In die ‘foute’ kranten staan toch vreselijk kwetsende stukken over joden?
A. Ja, die staan er inderdaad in. Gedurende de oorlog, maar ook al ervoor, werden er steeds meer en heftiger antisemitische stukken gepubliceerd in diverse gedrukte media. Niet alleen in Duitsland zelf was er sprake van heftig antisemitisme en jodenvervolging, in Nederland ging het dezelfde kant op met het bekende resultaat. Hoe dit kon gebeuren, en hoe allerlei uitlatingen, beperkingen en uiteindelijk vervolging hun beslag kregen is terug te vinden in deze kranten.

V. Moet de KB dat dan allemaal weer oprakelen? Houden jullie geen rekening met de gevoelens van nabestaanden en overlevenden?
A. De KB wil niemand kwetsen, en zeker niet de nabestaanden van oorlogsslachtoffers en overlevenden. Wat de KB wel wil, is de historische werkelijkheid ongecensureerd doorgeven, vooral voor wetenschappelijk onderzoek. Dat betekent dat kranten in hun geheel geplaatst worden, met al hun eventuele negatieve berichtgeving. Wat de KB ook wil, is dit materiaal in zijn context aanbieden. De pdf’s geven altijd de hele krant weer, waarin de artikelen in hun context staan. De meeste ‘foute’ kranten zijn ook gewone kranten, met algemene berichtgeving, met advertenties en familieberichten, en speciale rubrieken. Er zijn overigens ook nabestaanden en overlevenden die wel willen dat deze kranten via internet beschikbaar komen, om zelf de informatie bijeen te kunnen zoeken, bijvoorbeeld over plaatsen en tijden van razzia’s en deportaties. Wat de KB echter niet wil, is inhoudelijk gaan selecteren in de kranten wat wel en wat niet door de beugel kan. De KB levert bronnen voor onderzoek, maar voert het onderzoek niet zelf uit.

V. De KB maakt het kwaadwillenden wel erg gemakkelijk om allerlei negatieve berichten bij elkaar te sprokkelen. Dat is toch de kat op het spek binden?
A. Kwaadwillenden moeten wel heel specifiek zoeken naar negatieve berichten. Stel dat iemand het zoekwoord ‘jood’ of ‘joden’ intypt. Dan komen óók alle positieve berichten naar voren uit de verzetskranten en onderduikkranten, dus nooit alleen negatieve berichten. De bezoeker zal dus moeite moeten doen om de negatieve berichten uit het geheel te filteren.

V. Justitie zal de KB toch niet voor niets gewaarschuwd hebben dat ze vervolgd kan worden voor ‘haatzaaien’?
A. Nee, dat moet Justitie ook doen, dat is haar taak. Maar dat betekent nog niet dat er vervolging wordt ingesteld. De KB verspreidt niet actief discriminerende teksten, maar biedt toegang tot kranten waarin mogelijk ook discriminerende teksten voorkomen. Als die teksten gebruikt zouden worden voor ‘haatzaaiende’ acties, met expliciete verwijzing naar de krantensite van de KB, dan zou de KB mogelijk als medeplichtig beschouwd kunnen worden, en zou de KB vervolgd kunnen worden volgens Wetboek van Strafrecht, artikel 137d. Er is geen duidelijke jurisprudentie over digitale beschikbaarstelling. Ook zou wellicht de KB volgens WvS artikel 137e juist niet strafbaar kunnen zijn. Over juridische aspecten heeft professor Egbert Dommering een opiniestuk geschreven in de NRC van 25 augustus 2010 (zie document onderaan deze pagina).

V. Een heel andere vraag: via deze kranten kan ook het NSB-verleden van families op straat komen te liggen. Hebben jullie daar wel over nagedacht?
A. Ja, ook die overweging heeft in de besluitvorming een rol gespeeld. Dat is ook de reden dat wij vertegenwoordigers van nazaten van ‘foute’ ouders hebben gevraagd hier in een debat met ons over te spreken. Zij hadden een peiling gehouden onder hun achterban, en het blijkt dat vrijwel iedereen het KB-besluit verwelkomt. Natuurlijk zijn er altijd mensen die niet willen weten, maar de honger naar historische informatie is ook bij deze groep groot.

V. Volgens de KB dienen deze kranten een wetenschappelijk doel. Maar is het daarvoor nodig ze op internet te zetten? Alle onderzoek kan toch ook met de papieren kranten?
A. Afgezien van het feit dat de oude papieren kranten bijna niet meer te hanteren zijn –dat is een bijkomende overweging geweest van het digitaliseringsproject– maakt onderzoek aan de hand van digitaal materiaal het mogelijk om veel sneller tot resultaten te komen dan aan de hand van fysiek materiaal. Een voorbeeld moge volstaan. Stel u voor een onderzoek naar allerlei surrogaatproducten (surrogaatkoffie, -tabak, -zeep). Met een paar gerichte zoekacties in de website rollen alle plaatsen in chronologische volgorde over het scherm. Hoeveel maanden zou het wel niet duren om die gegevens handmatig bijeen te sprokkelen?

Document(en)