Atlas Schoemaker

De collectie: Een verzameling topografische tekeningen met beschrijvingen van steden gemaakt en verzameld door Andries Schoemaker (1660-1735).
Omvang: 11 handschriften in 17 delen.
Toegankelijkheid: De handschriften zijn vindbaar in de KB-Catalogus. De afbeeldingen zijn beschikbaar in Het Geheugen van Nederland. Het complete topografische werk van Andries Schoemaker is integraal beschikbaar gesteld op cd-rom (kleur) en microfiche (zwart/wit) door MMF Publications in Lisse. De microfiches kunnen worden ingezien in de microzaal. De overige handschriften van Schoemaker kunnen in de leeszaal Bijzondere Collecties worden ingezien.
Meer informatie: Jeroen Vandommele 070-3140320.

Leeuwarden 
Leeuwarden

Leeuwarden

Arnemuiden 
Arnemuiden

Arnemuiden

Wageningen
Wageningen

Wageningen

Collectieprofiel

Andries Schoemaker (1660-1735) was een textielkoopman uit Amsterdam. Zijn grote passie was het verzamelen van historische en topografische informatie over steden en dorpen, kerken en kastelen, en andere objecten in Nederland. Hiervoor raadpleegde hij diverse bronnen en bezocht hij verschillende plaatsen. Op basis van zijn onderzoek maakte hij een beschrijving van elke plaats met veel historische en culturele bijzonderheden. Vaak illustreerde hij de beschrijvingen met tekeningen, veelal in zeer fraaie kleuren.

Deze tekeningen maakte hij zelf of liet hij maken door eigentijdse kunstenaars als Cornelis Pronk (1691-1759) en diens leerling Abraham de Haen (1707-1748). Soms maakte hij ook gebruik van gedrukte prenten, vaak uit nu verloren gegane bronnen, die de topografische situatie in voorafgaande periodes weergaven. Dergelijke prenten tekende hij na of plakte hij rechtstreeks in zijn kladboeken. Af en toe schetste hij plattegronden of nam hij bestaande kaarten in zijn werk op. Zodoende schiep hij een meerdelig werk van ongeveer 9000 bladzijden, waarvan meer dan 2600 met kleurtekeningen.

In zijn 'atlas', zoals een dergelijk werk werd genoemd, nam hij bovendien anderssoortige afbeeldingen op zoals stads- en familiewapens, penningen, zegels, munten en historische klederdrachten.

Uiteindelijk omvatte Schoemakers atlas alle toenmalige provincies, alfabetisch naar plaats geordend binnen elke provincie.

Na zijn dood viel dit werk uiteen, maar de meeste delen vonden hun weg naar de openbare verzamelingen van verschillende Nederlandse musea, bibliotheken en archieven.

Collectiegeschiedenis

De meeste handschriften van Andries Schoemaker die de KB bezit, zijn afkomstig uit de collectie van de Leidse magistraat J. Romswinckel die de KB in 1807 aankocht. De overige delen zijn via schenking of aankoop op veilingen in de KB gekomen. De KB bezit in totaal 28 handschriften van Andries Schoemaker, waarvan 11 topografisch van aard zijn en 11 afbeeldingen en beschrijvingen van penningen bevatten. De overige 6 handschriften behandelen vooral genealogische onderwerpen. Van de topografische handschriften zijn er vier digitaal beschikbaar via de cd rom van MMF Publications in Lisse (de stad Utrecht, Gelderland, Friesland en Zeeland).

Relatie met andere collecties

De Atlas Schoemaker is nu verdeeld over negen instellingen: Drents Archief (Beschrijving van het Landschap Drente, met Afbeeldingen der voornaamste Huizen), Groninger Archief (Afbeeldinge en Korte Beschrijving van Groningen en ommelanden), Historisch Centrum Overijssel (2 delen: Korte Beschrijving van Overijssel der selven Steeden, dorpen, Vlekken, Buurten, en Castelen alle desselfsverbeelding naar het leven geteekend, door C. Pronk en Anderen), Koninklijk Oudheidkundig Genootschap (4 delen: Beschrijving en Afbeelding der Steden, Dorpen, Gehugten Adelijke en andere Gebouwen in Westfriesland, Waterland, Kennermerland, en Aankleve van Dien; 5 delen: Beschrijving en Afbeelding der Steeden Dorpen Gehugten Aadelijke En Andere Gebouwen In Zuijt Holland; 1 deel: De Kasteelen in het eerste gedeelte van de gezigten van Amsterdam), Museum Flehite (Beschreijvinge van Het Stigt van Utrecht Derselver Steeden, dorpen en Gehugten), Tresoar (Korte Beschreijving van de Steden Dorpen Gehugten en Heeren-huizen der Heerlykheid Vriesland), Universiteitsbibliotheek van de Katholieke Universiteit Brabant (Corte beschrijving van de steeden, enz. behorende onder de Generaliteit), Utrechts Archief (Beschrijving van Het Stigt van Utrecht derselver Steeden, dorpen en Gehugten).

Literatuur

  • M. Nahuys. 'Andries en Gerrit Schoemaker' [I-IV], in: Dietsche Warande. Nieuwe Reeks, 1 (1887-1888), p. 158-164, p. 313-322, p. 426-439, p. 529-546.
  • J. Otten. 'De Atlas Schoemaker', in: Voor Nederland bewaard. De verzameling van het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap in het Rijksmuseum. Baarn, 1995.
  • Bert Kolkman, 'Andries en Gerrit Schoemaker'. Online op: Bijdragen tot de historische topografie van Nederland.