Incunabelen (gedrukte werken, tot 1501)

De collectie: Een verzameling in Nederland of elders in Europa gedrukte werken uit de vijftiende eeuw.
Omvang: Ca. 2.200 incunabelen, waarvan 900 gedrukt in Nederland.
Toegankelijkheid: De boeken zijn te vinden in de KB-Catalogus. Ze worden ter inzage gegeven in de leeszaal Bijzondere Collecties.
Meer informatie: Marieke van Delft - 070-3140329.

Incunabelen zijn boeken gemaakt in Europa vóór 1 januari 1501, en gedrukt met losse letters.

Drukkersmerk van Gerard Leeu, in: Jacobus de Voragine, Passionael, Winterstuc. Gouda, Gerard Leeu, 31 juli 1478. IDL 2581. Aanvraagnummer: 170 E 17(I), f. aa7v.  
Drukkersmerk van Gerard Leeu

Drukkersmerk van Gerard Leeu, in: Jacobus de Voragine, Passionael, Winterstuc. Gouda, Gerard Leeu, 31 juli 1478. IDL 2581. [Aanvraagnummer: KW 170 E 17(I)]

Chronike of Historie van Hollant, Zeelant ende Vrieslant ende van den sticht van Utrecht. Leiden, (Heynricus Heynrici), 9 juli 1483. IDL 3310. Signatuur 150 C 28(1), f. a2r.  
Chronike of Historie van Hollant, Zeelant ende Vrieslant ende van den sticht van Utrecht (1483)

Chronike of Historie van Hollant, Zeelant ende Vrieslant ende van den sticht van Utrecht. (Leiden, Heynricus Heynrici, 9 juli 1483). IDL 3310. [Aanvraagnummer: KW 150 C 28(1)].

Guillaume de Digulleville, Boek van de pelgrim (Delft, Hendrik Eckert van Homberch, 5 april 1498. IDL 2167)
Guillaume de Digulleville, Boek van de pelgrim (1498)

Guillaume de Digulleville, Boek van de pelgrim (Delft, Hendrik Eckert van Homberch, 5 april 1498). IDL 2167. [Aanvraagnummer: KW 169 G 92].

Collectieprofiel

De kracht van de collectie ligt in het aantal drukken uit het huidige Nederland en België (de Lage Landen). Daar werden in de vijftiende eeuw ca. 2.200 edities gedrukt, waarvan er ruim 900 in de KB te vinden zijn. Het is wereldwijd de grootste verzameling van incunabelen uit deze regio.

Van de elders in Europa gedrukte incunabelen zijn er ca. 1.300 in de collectie aanwezig. De belangrijkste buitenlandse drukplaatsen daarvan zijn: Keulen (360 edities), Venetië (181), Straatsburg (114), Parijs (88), Basel (65) en Neurenberg (56). Wat de buitenlandse edities betreft, behoort de verzameling wereldwijd tot de middelgrote collecties.

Collectiegeschiedenis

Bij de oprichting van de KB in 1798 was een gering aantal incunabelen aanwezig, afkomstig uit de Oranje-Nassaubibliotheek. In 1807 werd de verzameling aangevuld met vooral buitenlandse drukken uit het bezit van Joost Romswinckel (1745-1824). De incunabelen van de KB werden pas echt een collectie toen in 1809 en bloc 400 exemplaren verworven werden uit de verzameling van Jacob Visser (1724-1804). Hij had zijn grote verzameling vroege drukken aangelegd om de eerste bibliografie te kunnen maken van incunabelen gedrukt in de Nederlanden.

Een andere belangrijke aanvulling was de collectie gedrukte werken van de abdij van Tongerlo in 1828. Daarmee verwierf de KB zeventig incunabelen en het blokboek Biblia pauperum. De collectie werd in de negentiende eeuw ook nog uitgebreid met 125 incunabelen die in 1840 op een zolder in Maastricht gevonden werden, en met vijftig boeken die in 1847 in een kast in de pastorie in Weesp aangetroffen werden.

Sindsdien is de collectie gestadig uitgebreid en nog steeds worden incunabelen aan de verzameling toegevoegd.

Van de collectie werd in 1829 een eerste aparte catalogus (in handschrift) gemaakt. In 1856 publiceerde bibliothecaris Johan Willem Holtrop een gedrukte catalogus, die geldt als de eerste wetenschappelijke incunabelcatalogus. De 569 drukken die destijds in KB-bezit waren zijn hierin uitvoerig beschreven (inclusief addenda). Ook de collectie van bijna honderd Nederlandse incunabelen van Museum Meermanno zijn erin opgenomen.

Moderne catalogi van incunabelen

De incunabelen zijn in de online publiekscatalogus beschreven, inclusief gegevens over de verwerving en vroegere bezitters en met verwijzingen naar de belangrijkste incunabelbibliografieën: Incunabula in Dutch libraries (IDL) en Campbells Annales (Camp). Ze zijn ook te vinden in:

  • Incunabula Short-Title Catalogue (ISTC), een database van de British Library met bijna 30.000 beschrijvingen van alle incunabelen wereldwijd. In deze wereldcensus zijn beschrijvingen van alle in Nederland aanwezige en alle in de Nederlanden gedrukte incunabelen opgenomen.
  • Gesamtkatalog der Wiegendrucke (GW), een online beschikbaar vervolg op de gedrukte gelijknamige bibliografie waarin alle incunabelen wereldwijd uitgebreid beschreven worden (deze worden op termijn ook opgenomen in ISTC).
  • Short-Title Catalogue, Netherlands (STCN), de online bibliografie van alle boeken die voor 1801 in Nederland gedrukt zijn. De incunabelen zijn daarin beschreven maar nog niet alle exemplaren zijn van een aanvraagnummer voorzien.

In 1999 verscheen Incunabula printed in the Low Countries, a census (ILC), waarin meer dan 14.300 exemplaren geregistreerd staan van de ruim 2.200 in de Nederlanden gedrukte edities. Alle 2.800 verschillende houtsneden in de in de Nederlanden gedrukte incunabelen van de KB, aangevuld met die uit Museum Meermanno, zijn op microfilm raadpleegbaar in de Microreaderruimte. Houtsneden in Nederlandse incunabelen zijn geïnventariseerd en afgebeeld in Woodcuts in incunabula printed in the Low Countries (2016) van Ina Kok.
Van een aantal edities van de in de Nederlanden gedrukte incunabelen waarvan alleen in andere bibliotheken exemplaren aanwezig zijn, kunnen foto's, microfilms of microfiches geraadpleegd worden in de Microreaderruimte.

Watermerk: letter gotische p met klavervier

Watermerk: letter gotische p met klavervier, naar links, merk Rechts. Niet in Briquet en Piccard. Hieronymus (pseudo-), Van den leven der heiliger vaderen (Gouda, Gerard Leeu, 3 december 1480). IDL 2321. [Aanvraagnummer: KW 170 E 26(I)], f. q4.

Literatuur

  • J.W. Holtrop, Catalogus librorum saeculo XV impressorum, quotquot in Bibliotheca Regia Hagana asservantur. Hagae-Comitum, 1856.
  • M.F.A.G. Campbell, Annales de la typographie Neerlandaise au XVe siecle. La Haye, 1874. [Met supplement I-IV, 1878-1890, en met aanvullingen door M.E. Kronenberg (1956) en door Lotte Hellinga (1965)].
  • W & L Hellinga, The fifteenth-century printing types of the Low Countries. Amsterdam, 1966.
  • Incunabula in Dutch libraries. Editor-in-chief Gerard van Thienen. Nieuwkoop, 1983.
  • Ina Kok, Woodcuts in incunabula printed in the Low Countries. Houten, 2013.
  • Incunabula printed in the Low Countries, a census. Edited by G. van Thienen & J. Goldfinch. Nieuwkoop, 1999.
  • Bull's head and Mermaid. The History of Paper and Watermarks from the Middle Ages to the Modern Period. Eds. Peter Rückert, Sandra Hodocek, Emanuel Wenger. Stuttgart and Vienna, 2009.