De toekomst voorspellen

22 Juin, 2020 Jeroen Vandommele Nederlandse geschiedenis en cultuur

Komt er een tweede golf? Kan ik al terug naar mijn kantoor? Mogen we op vakantie? Wanneer komt het vaccin voor Covid-19? Heb ik volgend jaar nog wel een baan? Tijdens deze onzekere tijden zit iedereen met vragen. Niemand weet wat de toekomst brengen zal. Ook in het verleden kende Nederland moeilijke tijden. Toen grepen mensen soms naar alternatieve methoden om de toekomst te weten te komen.

Libretto di Sorte

Dit handschrift uit de vroege zeventiende eeuw, met signatuur KW 73 J 3, draagt de titel Libretto di Sorte, letterlijk vertaald als boekje van de lotsbeschikking. Het is gebonden in een simpele perkamenten band met goudbestempeling en bestaat uit 70 folia: een voorwoord met dedicatie, een inhoudsopgave, een gebruiksaanwijzing en 62 hoofdstukken, allemaal geschreven in het Italiaans in een mooi verzorgd handschrift. Van de schrijver kenen we alleen de initialen: H.H. De eerste twaalf hoofdstukken dragen de twaalf sterrenbeelden als titel, beginnend met Aries. Daarna volgen zeven bekende hemellichamen van het zonnestelsel (Saturnus, Jupiter, Mars, Sol, Venus, Mercurius, Luna) en vervolgens 43 bekende en minder bekende mythologische figuren, voornamelijk uit de klassieke Oudheid, zoals bijvoorbeeld Minerva, Cerberus en Janus. Enkele figuren zijn dan weer Bijbels van oorsprong (Salomo en Lucifer) of afkomstig uit de literaire traditie (Merlijn). Elk hoofdstuk wordt geïllustreerd met een ingekleurde tekening van de titelfiguur en bestaat uit veertien genummerde zinnen.

De titelpagina van het Libretto di Sorte. Aanvraagnummer: KW 73 J 3
De titelpagina van het Libretto di Sorte. Aanvraagnummer: KW 73 J 3
Cancer (fol. 12r)
Cancer (fol. 12r)
Merlinus (fol. 45r)
Merlinus (fol. 45r)

Het boekje vormt een raadselachtig geheel indien je - zoals ik – het Italiaans niet machtig bent. Ruben Celani, een Italiaanse onderzoeker van vijftiende- en zestiende-eeuwse oude drukken en handschriften, die in 2018 vijf maanden stage liep bij het KB-project Material evidence in Incunabula, was echter bereid het boekje gedeeltelijk te vertalen. Zijn vertaling is cruciaal geweest bij het tot stand komen van dit blog.

Orakelboek

Na het lezen van het voorwoord, met index en handleiding, is het genre van het boek onmiskenbaar geïdentificeerd. Het gaat hier namelijk om een orakelboek, ook wel Losbüch, livre de sort, book of fate genoemd. Dit waren bijzonder populaire boekjes in de Middeleeuwen en Vroegmoderne Tijd. Ze voorspelden de toekomst aan de hand van een vast register van vragen en antwoorden. De lezer stelde het boek een vraag en met behulp van dobbelstenen of een draaischijf (volvelle of rotula genoemd) werd het antwoord gegenereerd, vaak aan de hand van een ingewikkelde telmethode. Het meest bekende orakelboek komt uit het Italiaans en werd in 1482 uitgegeven in Perugia: Libro delle Sorti van de hand van de soldaat-dichter Lorenzo "Spirito" Gualtieri (c. 1426-1496). Spirito maakte datzelfde jaar een prachtig geïllustreerde handschriftversie, die nu te bewonderen is in de Biblioteca Nazionale Marciana in Venetië. Het werk kende verschillende herdrukken en nieuwe edities en werd al snel vertaald in het Frans en het Spaans en later in het Nederlands en het Engels.

Vragen en antwoorden

Het Libretto di Sorte in de collectie van de KB geeft op 62 verschillende vragen telkens 14 verschillende antwoorden. De verscheidenheid van de vragen waarop men antwoorden kon genereren valt meteen op. De meeste vragen hebben als onderwerp de liefde. Wel liefst achttien keer komen dergelijke vragen voor. Is het tijd dat ik ga trouwen? Is de vrouw waar ik aan denk nog maagd? Zal ik gelukkig zijn in de liefde? Denkt ze nog wel eens aan mij? Het orakelboekje leest hier als een vroegmoderne versie van Amerikaanse tienerspelletjes zoals het ouijabord of een magic 8-ball. Ook vragen over toekomstig nageslacht zijn populair. Zeven vragen gaan over zwangerschap en kinderen. Het moge duidelijk zijn dat het beoogde publiek van het boekje zich bevond in de leeftijdscategorie tussen twintig en dertig jaar, waarbij dit soort onderwerpen belangrijk werden geacht. Een ander onderwerp dat regelmatig (twaalf keer) voorkomt bij de vragen is politiek. Komt er dit jaar oorlog? Zijn mijn medestanders te vertrouwen? Is deze rechter onafhankelijk? Dit is bijzonder, omdat de meeste orakelboekjes ver hielden van de actualiteit. De antwoorden geven bovendien de politieke situatie rond het begin van de zeventiende eeuw goed weer. Of hoe moeten we anders dit soort zinnen interpreteren als het over oorlog gaat?

  • 'Mars zal heerschappij hebben over Vlaanderen' (Regnara marte averso Fiandra)
  • 'De prins van Oranje zal oorlog voeren tegen Spanje' (Il Principe di Orangia fara guerra con Spagna)
  • 'De koning van Frankrijk zal oorlog voeren in zijn eigen land' (Il Re di Francia farà guerra nel suo stato)

Een orakel voor een Nassau?

Voor wie was dit Italiaans orakelboekje nu bedoeld? Een dedicatie aan het begin van het manuscript draagt het werk op aan Don Guillelmo Mauricio de Nassau ne Principe d’Orangia, Generale della Cavailleria. Dat moet natuurlijk Maurits van Nassau (1567-1625) zijn. Die link wordt bevestigd op folio 8, waar een tekening staat van de oranjeboom met de portretten van Filips Willem (1554-1618), Willem van Oranje (1533-1584), Maurits en Frederik Hendrik (1584-1647). Het handschrift komt bovendien uit een van de meest prestigieuze verzamelingen binnen de KB, namelijk de collectie van de Stadhouderlijke Bibliotheek.

De dedicatie in het Libretto di Sorte (fol. 2r)
De dedicatie in het Libretto di Sorte (fol. 2r)
De oranjeboom in het Libretto di Sorte (fol. 8r)
De oranjeboom in het Libretto di Sorte (fol. 8r)

Het orakelboekje moet dus ooit in het bezit zijn geweest van prins Maurits, hoewel hij niet bekend staat als iemand met een bruisend hofleven. Het prinselijk hof te Den Haag was zich wel meer aan het ontwikkelen op het einde van zijn leven. Is het handschrift rond die tijd (1620-1625) tot stand gekomen? Het zou goed kunnen. Een dergelijke periodisering zou ook licht werpen op de identiteit van de anonieme schrijver met initialen H.H. De Engelse sir Henri Philip Herbert (1580-1644) werd in 1620 sergeant-majoor in staatse dienst en trouwde in 1632 met Louise Henriëtte van Nassau (1604 – 1637/1645), een nichtje van Maurits. Ze woonden aan het Noordeinde, vlak naast het paleis. Herbert was in ieder geval een getalenteerd tekenaar, zoals te zien is in zijn bijdrage voor het album amicorum van zijn eerste vrouw, Jeanne van Horne, dat ook aanwezig is de collectie van de KB (KW 121 C 1).

Portret van Sir Henri Philip Herbert. Atelier van Jan van Ravesteyn. Locatie: Kasteel Amerongen. Foto: RKD
Portret van Sir Henri Philip Herbert. Atelier van Jan van Ravesteyn. Locatie: Kasteel Amerongen. Foto: RKD
Bijdrage van Henri Herbert in het Album amicorum van Jeanne van Horne (fol. 97), 1600-1611 (Aanvraagnummer: KW 121 C 1)
Bijdrage van Henri Herbert in het Album amicorum van Jeanne van Horne (fol. 97), 1600-1611 (Aanvraagnummer: KW 121 C 1)

Het handschrift kan opgevraagd worden in de Leeszaal Bijzondere Collecties van de KB, mocht de lezer interesse hebben in de mogelijkheden die het biedt om de toekomst te voorspellen. Vragen zoals: ‘Zal ik kunnen reizen naar waar ik wil?’ [Si andarai dove desiderasti?] of ‘Zal de gevangenschap kort of lang duren’ [Si la prigione sava breve o longa?] kunnen nu en in de toekomst best nog van pas komen.