René Gude, het agoramodel en bildung

In de laatste maanden van zijn leven werkt Gude aan wat zijn hoofdwerk had moeten worden: 'Het agoramodel. De wereld is eenvoudiger dan je denkt'. Het agora-model houdt een manier van onderwijs in waarin de vorming van de persoonlijkheid voorop staat.
Gerard van Stralen, 2012
Gerard van Stralen (2012)

Foto van Gerard van Stralen, gemaakt ter gelegenheid van zijn afscheid van de Hogeschool Utrecht op 28 juni 2012 in Slot Zeist (Bron: ISVW)

Gerard van Stralen & René Gude (red.), *...En denken! : bildung voor leraren* (2012)
... En denken! (2012)

Gerard van Stralen & René Gude (red.), ...En denken! : bildung voor leraren (2012)

Peter Sloterdijk en René Gude, 2007
Peter Sloterdijk en René Gude

De vrienden Peter Sloterdijk en René Gude in 2007 op de Mont Ventoux (Bron: ISVW)

Bildung

Gude pleit voor een breed, op vorming gericht curriculum, waarbij persoonlijke vrijheid en discipline(ring) elkaar in evenwicht houden. Het agoramodel is daarbij een belangrijk hulpmiddel. Hij eindigt met de stelling: ‘de volledige infrastructuur voor de bildung is op iedere school al aanwezig. […] Wij leraren en lerarenopleiders hoeven eigenlijk alleen maar zin te krijgen in wat we al doen. Er is geen onderwijsvernieuwing of stelselwijziging nodig, juist niet. We moeten vooral blijven doen. …En denken’ (Stralen & Gude, 2012, p. 54).

De aanzet hiertoe schreef hij al in 1992. De eerste geslaagde poging is te vinden in zijn bijdrage aan de bundel …En denken! Bildung voor leraren, dat hij samen met onderwijsadviseur Gerard van Stralen (geb. 1946) samenstelde op verzoek van de Faculteit Educatie van de Hogeschool Utrecht (HU) en de Internationale School voor Wijsbegeerte (ISVW).

Op 28 juni 2012 presenteren zij het boek in Slot Zeist, waar Van Stralen vertelt over de inzet ervan. Deze publicatie gaat uit van een onderwijsconcept dat haaks staat op het Nederlandse onderwijsbeleid dat focust op toetsgericht leren van specialistische vaardigheden (Ausbildung) en waarin persoonlijkheidsvorming (Bildung) tot buitenschoolse activiteit is gemaakt en naar de privésfeer verwezen. In het onderwijsveld krijgt het boek een warm onthaal en is het startsein van de landelijke bildungsbeweging.

Gude heeft zich laten inspireren door de Duitse filosoof Peter Sloterdijk (geb. 1947) die hij meerdere malen heeft gesproken over bildung in de 21e eeuw. De weergave van deze gesprekken, waarin Sloterdijk zijn kijk op het onderwijs uiteenzet, De balans tussen disciplinering en liberalisering, vormt de kern van …En denken!

De vier levensferen en trainingspraktijken (Bron: *Het agoramodel*, p. 60-61)

De vier levensferen en trainingspraktijken (Bron: Het agoramodel, p. 60-61)

Deze trainingsprogramma’s worden door Sloterdijk ‘vrijetijdsbeschavingsoffensieven’ genoemd. Ze zijn essentieel om goed te functioneren binnen de verschillende levenssferen. De programma’s zijn van oudsher civilisatietechnieken die de burger in staat stelden, het intellect en de emoties onder controle te krijgen, respectievelijk via college, voorstelling, wedstrijd of preek. Dit is sinds de Griekse tijd niet veranderd. De trainingsprogramma’s kan iedereen ook thuis beoefenen via krant, tijdschrift, radio, tv en via internet.

Het agoramodel

Omdat de tijd ontbreekt om Het agoramodel zelf te schrijven, zet Gude de hoofdlijnen ervan in gesprekken uiteen. Hij laat zich vrijwel dagelijks interviewen door twee bevriende filosofen – Erno Eskens (geb. 1964) en Florian Jacobs (geb. 1989) - en een bevriend journalist – Peter Henk Steenhuis (geb. 1969). De uitgeschreven gesprekken vormen de basis van dit boek en zijn aangevuld met nagelaten teksten die al dan niet al eerder gepubliceerd waren in Filosofie Magazine, Trouw of de bij ISVW uitgevers verschenen boeken. Het agoramodel verschijnt postuum in 2016.

Erno Eskens, 2017
Erno Eskens (foto: Antoinnette Scheulderman)

Erno Eskens, foto gemaakt door Antoinnette Scheulderman op 20 mei 2017 (Bron: Wikimedia Commons)

Florian Jacobs, 2017
Florian Jacobs

Florian Jacobs tijdens de Open Dag van ISVW op 10 september 2017 (Bron: ISVW)

Peter Henk Steenhuis, 2014
Peter Henk Steenhuis

Peter Henk Steenhuis, foto gemaakt in 2014 (Bron: ISVW)

Het agoramodel, 2016
Het agoramodel (2016)

Het 'agorabildungsmodel' is een instrument om de samenhang tussen de trainings- en levenssferen zichtbaar te maken. Het model dient ertoe om leerlingen bewust te maken van de wereld om hen heen door hen met alle sferen van de samenleving in contact te brengen. Zodoende maken zij kennis met de mogelijke rollen die zij straks in de sterk veranderende samenleving kunnen spelen en kunnen zij zich voorbereiden op een leven in de vier trainings- en vier levensgebouwen, die op hun beurt in de alle sferen omhullende ecosfeer staan. Een gebildete leraar is een voorwaarde voor de bildung van leerlingen. Hij heeft een voorbeeldfunctie en is bij dit alles cruciaal. Hij mag de leerling bij dit proces niet aan zijn lot overlaten, maar ook niet betuttelen.

De rollen worden in dit model overzichtelijk gepresenteerd. Hiermee wil Gude aantonen dat de wereld eenvoudiger is dan je denkt. ‘Het agoramodel heeft vooral de pretentie om onze navigatie in de veranderlijke wereld zodanig te vergemakkelijken dat we er met volledige gemoedsrust lekker adequaat in opereren’ (Gude, 2016, p. 63). Met het model worden complexe problemen vereenvoudigd en vanuit verschillende perspectieven in kaart gebracht.

het agoramodel met ecosfeer

De vier levens- en trainingssferen en de ecosfeer (Bron: Het agoramodel, p. 64)

Het agoramodel is niet alleen bruikbaar voor bildung van leraren en leerlingen, maar ook als wereldbeschouwing, voor professionals om problemen op het werk op te lossen, voor humeurmanagement in je leven en voor ambachtelijk zingeven in bedrijven. Het agoramodel toont aan dat de complexiteit van al deze zaken uit slechts vier sociale omgangssferen bestaat: privé, privaat, publiek en politiek. Daarmee maakt het model de werkelijkheid niet simpeler dan het is, maar maakt de complexiteit concreet en begrijpelijk. In feite moet het model leiden tot eerherstel van die grote projecten die we met elkaar ondernemen.

Bildung en geluk

Bildung vereist dat leerlingen bereid zijn om deel te nemen aan de trainingsprogramma’s voor lijf, verbeelding, verstand en goede wil. Dit is niet te veel gevraagd, volgens Gude, want we hebben een aangeboren aanleg tot saamhorigheid en deze is vatbaar voor bildung. Om tot zelfkennis te komen moeten we de soorten bindingen begrijpen, die mensen met anderen aangaan.

Het agoramodel biedt een overzichtelijk aantal levensgebieden, waaraan mensen kunnen deelnemen. Idealiter neemt een burger aan alle trainingsprogramma’s deel. Het is essentieel dat ze vrijwillig worden beoefend. 'Als je je soepel door elk van de levensgebieden weet te bewegen, dan ben je goed op weg. Dan ben je gebildet. Als je ze mede weet vorm te geven, ben je gelukkig. Bildung is dus een voorwaarde voor geluk’ (Gude, 2016, p. 102). Of zoals Aristoteles het uitdrukte: 'Geluk is gelukt zijn.'

Literatuurverwijzingen