Het agoramodel en zingeving

Zin en zingeving

Gudes ambities met het agoramodel reiken verder dan bildung van leraren en leerlingen. Het model kan ook worden ingezet om professionals creatief te leren omgaan met problemen op de werkvloer, voor humeurmanagement in je leven en als wereldbeschouwing. Hij wil het ook inzetten voor ‘ambachtelijk zingeven’ op de werkvloer. Het zingeven vinden we terug in het agoramodel, waarin alles in vieren is gedeeld. Corresponderend met de vier sferen en de vier trainingspraktijken onderscheidt Gude vier betekenissen van zin: het zinnelijke, het zintuiglijke, het zinrijke en het zinvolle.

'Zin is de flow die ontstaat als je vermogens – je lustgevoelens, je zintuigen, je verstand en je wil – worden geactiveerd. Liefst samen in ondernemingen met anderen' (Gude, 2016, p. 107). Gude stelt dat de klassieken uit de Griekse oudheid een menselijk vermogen zijn vergeten: het Lustvolle, het Lekkere. De vier essentiële menselijke vermogens zijn: het Ware (het verstand), het Goede (de wil), het Schone (de zintuigen) en het Lustvolle (de lust, begeerte, emoties). Gude is daarom meer geneigd Benedictus de Spinoza (1632-1677) dan Plato (ca. 427-347 v.Chr.) te volgen op dit punt.

“Al wat leeft, streeft” zegt Spinoza, dat komt door onze conatus, ‘het streven’. Henri Bergson (1859-1941) noemt dit élan vital, ‘levenskracht’, en Arthur Schopenhauer (1788-1860) noemt het ‘wil’. Conatus valt bij Spinoza uiteen in appetitus (onmiddelijke begeerte, zinnelijkheid) en voluntas (gevormde wil, het welbewuste streven, het zinvolle). Naast conatus heb je perceptio, dat uiteenvalt in sensus (waarneming) en ratio (verstand).

Benedictus de Spinoza
Benedictus de Spinoza

Een vroege gravure van Spinoza. Het onderschrift, in Latijn, zegt:'Jood en Atheïst' (Bron: Wikimedia Commons)

Henri Bergson
Henri Bergson

Portretfoto van Henri Bergson uit de George Grantham Bain collection in de Library of Congress (Bron: Wikimedia Commons)

Arthur Schopenhauer, 1855
Arthur Schopenhauer

Portret van Arthur Schopenhauer, gemaakt door Jules Lunteschütz in 1855 (Bron: Wikimedia Commons)

Essentialistische zingeving

Gude vat, zoals Schopenhauer, het denken op als ‘voorstellingen maken’. Met die voorstellingen kan je streven richting geven. Dit laat zien dat ‘denken nooit meer is dan vormgeven van dat wat je wilt’ (Gude, 2016, p. 109). De wil, de emoties zijn de motor. De vier vermogens kun je koppelen aan vier kernvakken van de filosofie: fysica, logica, ethica en esthetica. Als je vermogens geactiveerd zijn, dan is er sprake van essentialistische zingeving.

Binnen de trainingsprogramma’s trainen en cultiveren we deze vermogens waarmee we zin maken in het sociale verkeer. Gude koppelt het Lustvolle aan religie - daar train je matigheid en zelfbeheersing. Het Goede koppelt hij aan sport - daar train je samenwerking en moed houden om doelen te bereiken. Het Schone koppelt hij aan kunst – in het museum en theater scherp je je verbeelding en inbeelding. Het Ware hoort bij de filosofie - daar oefen je om te komen tot heldere begripsvorming en een goede voorstelling van zaken.

Existentiële zingeving

We cultiveren de vermogens die in onze essentie zitten door aan existentiële zingeving te doen: door de wereld in te trekken en ons te associëren met elkaar. We kunnen onze vermogens optimaal activeren door welbewust collectieven vorm te geven. We doen echter geen recht meer aan onze vermogens omdat collectiefvorming de laatste decennia heeft plaatsgemaakt voor individuvorming. Zingeving is sindsdien met ‘zelfontplooiing’ geassocieerd, waardoor het naar de privésfeer is verdreven. Vanaf de jaren tachtig is er geen vertrouwen meer in grote plannen en grote ideologieën en wordt iedereen op zichzelf teruggeworpen. Hierdoor voelen veel mensen zich ontevreden.

De remedie hiertegen is onze vermogens en onze voorstellingen van het Goede, het Ware en het Schone samen te trainen in de trainingsprogramma’s filosofie, religie, sport en kunst.

"In de wereld van ambitie zit ik fluitend op mijn fietsie"

Muurtegel met opschrift: "In de wereld van ambitie zit ik fluitend op mijn fietsie", gemaakt door Harry van Putten, Daalsesingel in Utrecht (Bron: Wikimedia Commons)

Ieder mens heeft iets karakteristieks, iets eigens. Dat eigene haal je niet puur uit jezelf, maar uit het tussen anderen zijn. Zo haal je de zin van je leven uit de loyaliteit die je kunt opbrengen voor projecten met anderen. ‘Je individuele lust en je sociale lust, de ambitie, zijn de motor die je met een oneindige kracht vooruit blazen; het verstand voorziet in de mogelijkheid om lust en ambitie te begrenzen. Hoe gebrekkig dat verstand vaak ook is’ (Gude, 2016, p. 117). Het verstand is gebrekkig en dient vooral om je wil te reguleren. Het verstand moeten we dan ook met alle middelen te hulp komen.

Filosofie en de collectieven

Filosofie is daarom als trainingssfeer zo belangrijk met name om je denkspier te trainen. Filosofie ondersteunt de ratio in je eigen leven, maar ook in onze collectieven. ‘Deze generatie staat voor de taak om middelen te vinden om de vertrouwenscrisis tussen zeven miljard mensen te bezweren. Om dat vertrouwen te vestigen heb je goede instituties nodig. Filosofiebeoefening is onderhoud aan die instituties die ons vertrouwen in elkaar versterken’ (Gude, 2016, p. 118).

Helaas overleed Gude voor hij zijn vier vormen van zingeving kon toepassen. Met deze vierdeling wilde hij het bedrijfsleven in gaan om ambachtelijk zin te geven aan werk. Filosofieredacteur van dagblad Trouw, Peter Henk Steenhuis (geb. 1969), die hem tot zijn dood wekelijks interviewde, hernam het onderzoek en toetste deze vierdeling aan de praktijk. Hij noemt de vier Z-en ‘een bril om scherper mee te zien’ (Brand, 2018, p. 9). Zijn onderzoek resulteerde in het boek Werk verZetten (2016). Niet veel later verscheen Ambachtelijk zingeven (2017) als handvat voor werknemers én werkgevers om zin in hun werk te maken. En te houden.

Programmadirecteur en uitgever bij de Internationale School voor Wijsbegeerte (ISVW) Erno Eskens (geb. 1964), een van de samenstellers van het boek Het agoramodel. De wereld is eenvoudiger dan je denkt, geeft geregeld lezingen in het bedrijfsleven over het agoramodel van Gude en diens theorie over ambachtelijk zingeven. Eskens is ook gastdocent bij de beroepsopleiding Zin geven aan werk van de ISVW.

Literatuurverwijzingen

  • Lukas Brand, 'Zin maken in werk. Interview met Henk Steenhuis', in: iFilosofie, 38 (2018), p. 8-13. Ook online.
  • René Gude, Het agoramodel : de wereld is eenvoudiger dan je denkt. Leusden, ISVW Uitgevers, 2016
Peter Henk Steenhuis, 2014
Peter Henk Steenhuis

Peter Henk Steenhuis, foto gemaakt in 2014 (Bron: ISVW)

Werk verZetten, 2016
Werk verZetten (2016)

[Werk verZetten : zingeving volgens René Gude](http://opc4.kb.nl/xslt/PPN?PPN= 040839143X&DB=1&LNG=NE) / Peter Henk Steenhuis. -Leusden: ISVW Uitgevers, 2016

Ambachtelijk zingeven, 2017
Ambachtelijk zingeven (2017)

Ambachtelijk zingeven / Peter Henk Steenhuis ; redactie Florian Jacobs. -Leusden: ISVW Uitgevers, 2017

Erno Eskens, 2017
Erno Eskens (foto: Antoinnette Scheulderman)

Portretfoto van Erno Eskens, gemaakt op 17 mei 2017 door Antoinnette Scheulderman (Bron: Wikimedia Commons)