500 jaar Reformatie: verslag van een gebroederlijke studiedag

23 februari 2017 - Tot een beeldenstorm kwam het niet in de aula van de KB afgelopen vrijdag. Eerder gebroederlijk zaten (van huis uit) katholieken, hervormden en gereformeerden bijeen, verbonden door hun belangstelling voor de hoofdrolspelers van de grote omwenteling die in 1517 begon: Luther, Calvijn, Zwingli, Hus, en Erasmus. Die zijn niet ongeschonden door vijf eeuwen geschiedschrijving gekomen, zo lieten de sprekers het publiek weten. We moeten de beelden die we van hen hebben bijstellen. Dit jubileumjaar is daarvoor een goede gelegenheid.

Vanwege overweldigende belangstelling werd het hele programma twee keer gepresenteerd, een keer in de ochtend en een keer in de middag.

Annemiek Schrijver
Dagvoorzitter Annemiek Schrijver vroeg deelnemers naar hun mening over citaten van de hoofdrolspelers die waren uitgedeeld
500 jaar Reformatie studiedag KB 17 februari 2017
Twee maal een volle aula

De Reformatie: Maken of Breken?

Wie waren de hoofdrolspelers van de Reformatie? Wilden zij de kerk maken of breken? En klopt het beeld dat we van hen hebben, nu er 500 jaar geschiedschrijving overheen is gegaan? Om die vragen te beantwoorden hadden de organisatoren vijf experts uitgenodigd. En omdat de pas uitgevonden boekdrukkunst een grote rol speelde bij de verspreiding van alle ideeën mochten topstukken van de bibliotheek Rotterdam en de KB niet ontbreken.

Erasmus: bijbels humanist tussen Rome en Reformatie, door Hans Trapman

Hans Trapman vertelde dat Erasmus (1466-1536) geen humanist was in de moderne zin van het woord (als levensbeschouwing). Erasmus' humanisme was een methode: terug naar de oorspronkelijke teksten (samenvatting van de lezing). Hij zette zich daarmee af tegen de middeleeuwse scholastici, die volgens hem alleen maar spitsvondig redeneerden over commentaren op commentaren, maar de essentie waren kwijtgeraakt. Erasmus publiceerde in 1516 een nieuwe bijbelvertaling gebaseerd op de oorspronkelijke Griekse tekst en gaf die tekst er als vergelijking bij.

500 jaar reformatie, studiedag KB 17 februari 2017
Wie is van huis uit ....
Vragen uit de zaal

Het zou niet meer goed komen tussen de twee heren. Erasmus bleef tot zijn dood pleiten voor de eenheid in de RK Kerk. Eigenlijk stond hij niet tussen Rome en de Reformatie, maar was hij een kritische katholiek.

Dagvoorzitter Annemiek Schrijver wilde na afloop van Trapman weten of het optreden van Erasmus winst of verlies is geweest voor het Christendom. Trapman: Zijn invloed is nog steeds voelbaar. Oorspronkelijk werd hij vooral in protestante kringen gewaardeerd, maar die waardering wordt nu breed gedeeld.

Erasmus' bijbelvertaling
Een vroege druk van Erasmus' bijbelvertaling, met de Griekse grondtekst (Bib. Rotterdam)

Om logistieke redenen kreeg Calvijn aandacht van twee experts: in de ochtend van Herman Selderhuis en in de middag van Mirjam van Veen.

Calvijn: the new kid in town, Herman Selderhuis

Buitenlanders bestempelen de wat minder gezellige eigenschappen van Nederlanders vaak als 'Calvinistisch', maar Herman Selderhuis maakte korte metten met dat beeld (dia's, samenvatting). Calvijn was helemaal geen Nederlander, hij was Fransman. Hij heette Jean Cauvin (1509-1564) en bracht het grootste deel van zijn leven door in Genève en Straatsburg. Zijn enige link met Nederland was zijn echtgenote, Idelette de Bure.

En die minder gezellige eigenschappen, die hadden wij Nederlanders al vóór 1509, aldus Selderhuis. Een lachsalvo uit de zaal gaf aan dat menigeen die opmerking waardeerde.

Calvijn
Het strenge beeld van Calvijn
Calvijn
Het barmhartige beeld van Calvijn

Calvijn was ook niet zo streng als wij denken, aldus Selderhuis. Hij hield van wijn en lekker eten. Dat je dat niet kunt zien op de beeltenissen die er van hem zijn overgeleverd had te maken met een darmaandoening die hij tijdens zijn studie in Parijs had opgelopen (Erasmus had daar trouwens ook last van). Uit een recent gevonden brief (foto rechts hierboven) spreekt een Calvijn die zeer barmhartig is en weigert te oordelen over iemand die zelfmoord heeft gepleegd: 'Niemand kan zich voorstellen hoe diep je kunt geraken dat je zo'n wanhoopsdaad pleegt. Die mensen gaan echt niet voor de eeuwigheid verloren.'

De grote bijdrage van Calvijn is geweest, dat hij de erfenis van Erasmus en Luther oppakte en de reformatie ging organiseren: het altaar eruit, de preekstoel erin. Hij was goed in public relations. Ook stimuleerde hij onderwijs en wetenschap.

En misschien hebben we het succes van de Opstand wel aan Calvijn te danken. Waar Luther respect had voor de overheid, vond Calvijn dat burgers in verzet moeten komen als ze de overheid als tiran ervaren.

Johannes Calvijn: Orde op zaken, door Mirjam van Veen

Is de Institutie Calvijns belangrijkste werk? Van Veen: In de zestiende eeuw waren vooral Calvijns bijbelcommentaren favoriet bij de uitgevers. Daar paste het Geneefs psalter ook bij dat een monument zou worden in de literatuur- en muziekgeschiedenis.

Was Calvijn de belangrijkste 'Nederlandse' hervormer? Van Veen: dat is nog maar de vraag. Misschien was Heinrich Bullinger in de zestiende eeuw wel belangrijker dan Calvijn. Bullingers avondmaalsleer, die het hield op een meer symbolische interpretatie, was invloedrijker dan die van Calvijn. En op ieder VOC-schip ging Bullingers prekenboek mee.

Van Veen concludeerde dat de Reformatie in Nederland vele voorvaderen heeft, bijvoorbeeld Wessel Gansvoort, Zwingli, Erasmus en Hus. In de zeventiende eeuw was er voor Calvijn nog maar weinig belangstelling. Het was Abraham Kuyper die Calvijn in de negentiende eeuw nieuw leven inblies door hem te bestempelen als de 'allerbelangrijkste' voor de Nederlandse Reformatie. Van Veen eindigde met de opmerking dat dit jubileumjaar een mooie gelegenheid is om ons beeld van Calvijn bij te sturen.

Martin Luther: Andere God - andere kerk - andere wereld, door Herman Selderhuis

Er zijn veel verschillende beelden van Luther, vertelde Selderhuis (dia's, samenvatting).

Beeld 1: de lollige Luther

Beeld 1: de lollige Luther

De akelige Luther 500 jaar Reformatie KB 17 februari 2017
Beeld 2: de akelige Luther
500 jaar Reformatie Selderhuis
Selderhuis met Beeld 3 van Luther: de monnik

Het beeld dat Luther van eenvoudige komaf was en toevallig struikelde over een bijbel, klopt niet, aldus Selderhuis. Luther was van gegoede komaf en hij studeerde rechten voordat hij theologie ging studeren en in Wittenberg hoogleraar Bijbelse theologie werd.

Tijdens een verblijf in het Augustijnenklooster van Erfurt kreeg Luther het moeilijk met het geloof, en vooral de leer dat álles zonde was (zelfs de gedachte dat je vandaag misschien wat minder gezondigd had). 'Ik haatte God,' moet hij gezegd hebben, 'want die vroeg dingen van mij die ik niet kan.'

Het Evangelie was voor Luther een grote bevrijding. In zijn Iustitia Dei beschreef hij de genade van God die de poorten van het paradijs opent. De straffende God had daarmee afgedaan. Ook ging men anders tegen het sterven aan kijken, dat nu niet meer de grote afrekening was maar een bevordering tot hoge heerlijkheid.

De voordracht van Selderhuis riep bij iemand in de zaal de vraag op of de traditie dan helemaal geen waarde meer had of heeft. Selderhuis antwoordde dat de traditie ook voor de Reformatie wel degelijk waarde heeft. Je zou de hele Reformatie kunnen zien als een groot reveil van de leer van Augustinus, terug naar de oorsprong.

'Betreurt u ook iets dat verloren is?', vroeg Annemiek Schrijver. 'Ja , zei Selderhuis, 'dat het kruisbeeld verdwenen is uit de kerken. Want als je niet snapt waar de preek over gaat, zou je tenminste willen zien waar de preek over zou moeten gaan.'

Huldrych Zwingli: Kerk en stad - samen op weg, door Marius Lange van Ravenswaay

500 jaar Reformatie KB
Tentoonstelling voor één dag: topstukken uit Rotterdam
Ook ná de studiedag te bewonderen in de Expositie Topstukken van de KB: vroege drukken uit de Reformatie

Conclusies?

Na afloop klonk vooral tevredenheid uit het publiek. Zoals een deelnemer het verwoordde: 'Dit zijn namen die je allemaal kent, maar je weet er het fijne niet van. Dan is zo'n studiedag heel interessant.'

De studiedag werd georganiseerd door de KB in samenwerking met het Genootschap Nederland-Duitsland, REFO 500 en de Bibliotheek Rotterdam, onder beschermheerschap van de ambassadeurs van Zwitserland, Tsjechië en Duitsland.

Verslag: Inge Angevaare, KB; foto's: Jacqueline van der Kort en Casper Cammeraat, Beeldstudio, KB.

De presentaties