Te wapen! Over wapenboeken en hun belang voor de geschiedenis

25 september 2017 – Afgelopen vrijdag 22 september vierde de KB enkele middeleeuwse aanwinsten met een symposium. Dat begon met een oproep door Jan Bos (KB) om de hellebaarden, zwaarden en lansen in de garderobe te laten. De oproep ‘Te Wapen’ was symbolisch bedoeld als een uitnodiging aan de wetenschap om de nieuwe wapenboeken van de KB grondig te bestuderen. Hieronder een impressie van de middag.

Jan Bos (KB): Een uitnodiging aan de wetenschap
Een volgepakte aula

Wat zijn wapenboeken?
In de twaalfde eeuw werden ridders door hun harnassen op het slagveld onherkenbaar. Om vriend van vijand te kunnen onderscheiden gingen ze wapens voeren op hun schilden, banieren en de dekkleden van hun paarden. Herauten in dienst van edelen brachten al hun kennis over de wapens samen in zogenaamde ‘wapenboeken’. Wapenboeken waren geen pronkstukken, maar werkboeken.

Wim van Anrooij: Pleidooi voor een cultuurhistorische benadering

‘Wapenboeken worden te vaak alleen maar gezien als catalogi,’ zei Prof.dr. Wim van Anrooij. ‘Mensen willen weten van wie een bepaald wapen is, en dat is dan genoeg. Maar er valt nog zoveel meer te ontdekken als we ook de vorm van de wapenboeken gaan bestuderen, de opbouw van de katernen, het papier, het schrift, etc.’

Van Anrooij richtte zijn aandacht op de beroemdste heraut van rond 1400: Claes Heynenzoon, ook bekend als Heraut Gelre (zijn eerste baan) en als Heraut Beyeren (zijn tweede baan). Deze Claes Heynenzoon schreef en signeerde zes wapenboeken, waarvan er drie in de KB zijn. ‘Die worden in het buitenland geroemd om hun kwaliteit, maar buitenlandse auteurs beheersen geen Middelnederlands, dus blijft het vluchtig werk. Wij kunnen daar vanuit Nederland nog heel veel aan toevoegen.’

De zes autografen van Heraut Gelre/Beyeren
De zes handschriften van Heraut Gelre/Beyeren
Wim van Anrooij
Wim van Anrooij: pleidooi voor een brede cultuurhistorische benadering

Herauten deinsden er trouwens niet voor terug om aan koningen en edelen van vóór de twaalfde eeuw wapens toe te schrijven die nooit bestaan hadden. Fabelheraldiek wordt dat genoemd. Zo kreeg Koning Clovis van de Franken (ca. 466-511) een wapen met drie kikkers toebedeeld. Kikkers stonden symbool voor de duivel.

Fantasiewapen toegeschreven aan Koning Clovis, Heraut Beyeren
Fantasiewapen toegeschreven aan Koning Clovis, Heraut Beyeren
Wapenboek Beyeren
Wapenboek Beyeren (ca. 1405)

Aan het eind van zijn bijdrage hield Van Anrooij een pleidooi voor samenwerking tussen wetenschappers en mensen die uit liefhebberij een studie maken van heraldische wapens.

Erik Kwakkel: Het schrift van de wapenboeken van Heraut Beyeren

Prof.dr. Erik Kwakkel maakte een studie van het schrift van Heraut Beyeren in diverse handschriften die Van Anrooij ook al noemde en kwam tot de opmerkelijke conclusie dat het Wapenboek Beyeren van de KB hoogstwaarschijnlijk niet is geschreven door dezelfde hand als de andere wapenboeken. In het colofon staat weliswaar dezelfde naam, maar die kan mee gekopieerd zijn.

Om dit aan te tonen werd de zaal getrakteerd op een stoomcursus schriftanalyse. Over het ‘aspect’ dat de algemene indruk van een schrijfhand is en dus subjectief, en over de ‘ductus’ die objectiever is omdat daarmee het aantal haaltjes wordt geteld waarmee een letter wordt gemaakt, en de volgorde, de richting en de lengte van de haaltjes. In het Wapenboek Beyeren identificeerde Kwakkel twee stijlen: een dikke (‘fluffy’) stijl en een dunne (‘precise’).

Schriftsoorten in wapenboek Beyeren
Boven de 'dikke' hand, onder de 'dunne' hand
Erik Kwakkel analyseert schriftkenmerken
Erik Kwakkel analyseert schriftkenmerken

Nadere analyse liet zien dat er ook verschillen zichtbaar zijn in de richting van de halen (schuin versus rechtop), lettervormen met hoge en met lage schouder, en zelfs spellingsvarianten (‘ridder’ vs. ‘ritder’).

De handen tonen wel zo veel overeenkomsten dat ze allebei dateren van rond 1400. Mogelijk is er sprake van een kopiist die samen met Heraut Beyeren heeft gestudeerd.

Jos Biemans: De Kattendijkekroniek

De hoofdrol deze middag was weggelegd voor de zogenaamde Kattendijkekroniek, die door de eigenaren recentelijk in langdurige bruikleen is gegeven aan de KB. Dat is geen wapenboek van een heraut, maar een geschiedenisboek uit ca. 1491 dat geïllustreerd is met vele wapens.

Prof.dr. Jos Biemans maakte deel uit van het team van wetenschappers dat in de jaren 90 voor het eerst toegang kreeg tot het handschrift en gaf een kijkje in de keuken van de wetenschapper zijn vellen met aantekeningen te laten zien die allerhande aspecten van het boek in kaart brengen: papier, katernen, watermerken, enkelbladen, illustraties, etc.

De eerste groep wetenschappers aan de slag met Kattendijke, jaren 90. Rechts vooraan mevrouw Anna Frank van Westrienen, schoonmoeder van de huidige eigenaar, die ervoor zorgde dat het handschrift toegankelijk werd.

Het werk van deze wetenschappers resulteerde in een dik standaardwerk over de Kattendijkekroniek (link naar catalogus), met o.a. een transcriptie van de volledige tekst (digitale versie).

Kijkje in de keuken van een wetenschapper: Biemans' aantekeningen over Kattendijke
Biemans met hét standaardwerk over Kattendijke
Biemans met hét standaardwerk over Kattendijke dat het resultaat was van de inspanningen van de groep wetenschappers in de foto boven.

Tot nu toe ontbrak een online weergave van het volledige manuscript. In die lacune voorziet de KB nu. Het hele handschrift staat online, en de eer om de website te lanceren was aan Hugo Huyssen van Kattendijke, de eigenaar van het handschrift.

Lancering Kattendijkewebsite
Hugo Huyssen van Kattendijke lanceert de digitale Kattendijke; rechts Jan Bos (KB)

Rens Top: De Elzevierbijbel uit de familie Huyssen van Kattendijke

Rens Top, conservator boekbanden van de KB, belichtte een andere bruikleen uit de familie Huyssen van Kattendijke: een familiebijbel uit de late zeventiende eeuw (druk Elzevier 1663, band Hermanus van Gullik 1680). Het binnenwerk is standaard, maar de band werd speciaal voor de eerste eigenaar, Mauregnault, gemaakt in diens opdracht.

De kloeke Elzevierbijbel van de familie Huyssen van Kattendijke
De kloeke Elzevierbijbel van de familie Huyssen van Kattendijke
Rens Top
Rens Top: uitzonderlijk mooi zilverbeslag met het wapen van de eerste eigenaar, Mauregnault

Top vertelde dat de vorm van deze foliobijbel een standaard zou worden voor bijbels die veel gebruikt werden, bijvoorbeeld op de kansel. We kennen dit type bijbels als ‘statenbijbels’. Kloeke, stevige boekwerken, met stevige houten ‘platten’ die met kalfsleer zijn bekleed. De stempels in de band zijn eenvoudig, maar met het zilverbeslag pakt de eigenaar echt uit.

Andere voorbeelden van de foliobijbel in de KB-collectie
Andere voorbeelden van de foliobijbel in de KB-collectie

Guus van Breugel: Heraldiek is communicatie, is taal

Guus van Breugel is beheerder van de Heraldische Databank van het Centraal Bureau voor Genealogie. Hij constateerde met genoegen het grote aantal dames in de zaal, ‘want heraldiek was tot nu toe vooral een herenhobby.’

Screenshot heraldische databank
http://cbgfamiliewapens.nl/
Guus van Breugel: 'Heraldiek is taal'
Guus van Breugel: 'Heraldiek is taal'

Van Breugel citeerde Antheun Janse die heraldiek ‘gecodeerde genealogie’ noemde. Hij ging nog een stapje verder en noemde heraldiek ‘taal’, met zinnen, woorden en letters – een wapenschild met velden en figuren die weer gedeeld kunnen worden. Met een vorm die los staat van de inhoud en kan evolueren door de tijd heen.

Van Breugel keek speciaal naar een aantal wapens uit het Wapenboek Nassau-Vianden van de KB en constateerde dat we hier te maken hebben met een oude vorm van heraldische wapens die nog heel dicht ligt bij de praktijk van het ridderschap. De lijnen zijn dynamisch en de voorstellingen realistisch. Later zal de heraldiek veel meer gestileerd worden. Dat is goed te zien als je het wapen van Nassau-Vianden vergelijkt met het wapen van de huidige Koning Willem-Alexander:

Helmteken wapen Nassau-Vianden
Helmteken wapen Nassau-Vianden
Hetzelfde detail in het wapen van Koning Willem-Alexander

Ook het publiek was deskundig

Dat het publiek geboeid was en niet in slaap was gevallen bleek toen een spreker zich vergiste en de keten die om het wapen van Nassau-Vianden getekend is identificeerde als de 'keten van de Orde van de Kouseband'. In koor corrigeerde de zaal: 'Keten van de Orde van het Gulden Vlies.' Waarvan akte.

Ed van der Vlist: Het belang van het Wapenboek Nassau-Vianden

De laatste spreker van de dag was KB-conservator Ed van der Vlist die vorige week in de Grote Kerk van Breda het Wapenboek Nassau-Vianden had gepresenteerd (zie de blogpost Heraut van Nassau-Vianden krijgt digitaal monument). Hij dook in de geschiedenis van het geslacht Nassau om te ontdekken welke bijdrage dit wapenboek daaraan kan bijdragen. Hij memoreerde dat weinig andere bronnen overblijven, want kerkramen met heraldieke wapens zijn vaak verwoest en monumenten met heraldieke wapens onherstelbaar gerestaureerd (zie wederom de blogpost).

Ed van der Vlist
Ed van der Vlist met het portret van Otto Hupp, een bekende Duitse heraldicus die ook het Wapenboek Nassau-Vianden in bezit heeft gehad.
Ingeplakt wapen van Willem van Oranje
(Door Hupp?) ingeplakt wapen van Willem van Oranje - met de keten van het Gulden Vlies

Toch probeerde Van der Vlist met een vergelijking tussen het Wapenboek Nassau-Vianden en een gebrandschilderd raam te stamboom van de Nassaus nader in kaart te brengen. In het boekje staat bijvoorbeeld het wapen van de Koning van Engeland. De vraag is of dit een verzinsel is (zoals herauten wel vaker deden om de reputatie van hun broodheer op te krikken) of dat er daadwerkelijk Engels koninklijk bloed vloeit door de aderen van de Nassau-Viandens.

Gebrandschilderd raam met stamboom Engelbrecht II
Gebrandschilderd raam met stamboom Engelbrecht II, ca. 1503, OLV-kathedraal, Antwerpen
Dezelfde stamboom in het Wapenboek Nassau-Vianden
Dezelfde stamboom in het Wapenboek Nassau-Vianden

Van der Vlist kreeg het bewijs voor of tegen niet rond. En dat is weer een duidelijk teken dat de nieuw verworven wapenboeken van de KB nog veel meer studie verdienen. Wordt vervolgd?
Tekst: Inge Angevaare, Foto's: Jacqueline van der Kort en powerpointpresentaties van de sprekers.

Verder lezen