Tentoonstelling Magische miniaturen

15 februari 2018 - Tot en met 3 juni 2018 presenteren Museum Catharijneconvent en de Koninklijke Bibliotheek (KB) in een tentoonstelling in het Catharijneconvent in Utrecht de wonderlijke wereld van miniaturen, minutieus geschilderde illustraties uit middeleeuwse handschriften die een magisch universum vol kleur, fantasiewezens, dieren, figuren en bloemen tonen.

Kwetsbare topstukken

De getoonde manuscripten zijn gemaakt in de Zuidelijke Nederlanden in de periode van de tiende tot de zestiende eeuw. Behalve bijbelse taferelen en heiligen zijn er in middeleeuwse boeken ook afbeeldingen te vinden van het dagelijks leven. Ze laten boeren op het land en hertogen tijdens de jacht zien, maar ook belangrijke historische gebeurtenissen, zoals veldslagen en bijeenkomsten van de ridders van de Orde van het Gulden Vlies.

Getijdenboek

Laatste Oordeel en initiaal H met koning David, in: Getijdenboek, navolger van Willem Vrelant, werkzaam in Noord-Holland, Haarlem(?), ca. 1480. Museum Catharijneconvent, foto Marco Sweering

Niet eerder zijn zoveel miniaturen uit de Zuidelijke Nederlanden van deze artistieke kwaliteit bij elkaar getoond. Ze worden vanwege de kwetsbaarheid nooit permanent geëxposeerd. De tentoonstelling biedt een bijzondere kans om deze miniaturen te bewonderen en om topstukken van Vlaamse miniatuurschilders, zoals Simon Marmion, Lieven van Lathem, Willem Vrelant en Simon Bening tot in detail te bestuderen.

Getijdenboek (detail)

Getijdenboek (detail), navolger van Willem Vrelant, werkzaam in Noord-Holland, Haarlem(?), ca. 1480. Museum Catharijneconvent, foto Marco Sweering

Chronique dite Baudouin d'Avesnes (detail), Henegouwen, ca. 1460-1470. Koninklijke Bibliotheek Den Haag, foto Beeldstudio KB

Kleuren van de middeleeuwen

Een bijzonder aspect van deze delicate kunstwerken is kleur. Veel middeleeuwse objecten hebben in de loop van de tijd hun oorspronkelijke sprankeling verloren. Schilderijen en textiele objecten zijn vaak verkleurd en verschoten, beelden ontdaan van hun kleuren en muurschilderingen verbleekt of tijdens de Reformatie witgekalkt. Miniaturen daarentegen zien er even stralend uit als toen ze gemaakt werden. Omdat de geschilderde illustraties zich in boeken bevinden, zijn ze weinig aan licht blootgesteld. De kleurrijke voorstellingen brengen de kijker nog steeds in vervoering.

Breviarium (detail)

Breviarium (detail), Bute-Meester, omgeving Kamerijk, ca. 1270-1280. Koninklijke Bibliotheek, Den Haag, foto Beeldstudio KB

Chronique dite de Baudouin d'Avesnes

Discussie tussen de Farizeëers, Sadduceëers en Essenen (detail), in: Chronique dite de Baudouin d'Avesnes, Henegouwen, ca. 1460-1470. Koninklijke Bibliotheek, Den Haag, foto Beeldstudio KB

Getijdenboek van Philips de Goede

Getijdenboek van Philips de Goede, Jean De Tavernier en assistent, Oudenaarde, 1453(?). Koninklijke Bibliotheek, Den Haag, foto Beeldstudio KB

Trivulzio-getijdenboek

Johannes op Patmos, in: Trivulzio-getijdenboek, Simon Marmion, Valenciennes; Lieven van Lathem, Antwerpen en Weense Meester van Maria van Bourgondië, Gent, ca. 1470. . Koninklijke Bibliotheek, Den Haag, foto Beeldstudio KB

Met zorg bewaard

Boeken behoorden in de middeleeuwen tot het kostbaarste bezit van zowel kerken en kloosters als particulieren. Ze werden gekoesterd en met zorg bewaard. Hoe rijk moest je zijn om dit te kunnen bekostigen? Met wat voor pracht en praal omringden opdrachtgevers zich? Hoe leefden ze en hoe verhoudt zich dat tot onze tijd? Manuscripten van religieuze en particuliere opdrachtgevers, zoals de Bourgondische hertogen Philips de Goede en Karel de Stoute, maar ook Philips van Kleef en Engelbert van Nassau, schetsen een beeld van de rijkdom in de middeleeuwen.

Koninklijke Bibliotheek

Magische miniaturen is tot stand gekomen in nauwe samenwerking met de KB, de nationale bibliotheek van Nederland. Deze heeft, naast vele andere collecties, de grootste verzameling versierde middeleeuwse handschriften van Nederland. De mooiste exemplaren hiervan, aangevuld met bruiklenen uit onder andere het Rijksmuseum, Museum Meermanno, de Universiteitsbibliotheken in Utrecht en Groningen en Kasteel Huis Bergh zijn speciaal voor deze gelegenheid bijeengebracht.

Publicatie

Bij de tentoonstelling verschijnt de publicatie Zuid-Nederlandse miniatuurkunst. De mooiste verluchte handschriften in Nederlands bezit. Dit rijksgeïllustreerde boek is uitgegeven onder redactie van twee experts op het gebied van middeleeuwse handschriften, Anne Margreet W. As-Vijvers en Anne S. Korteweg, in samenwerking met Museum Catharijneconvent, de KB en uitgeverij WBOOKS. Bijdragen van diverse nationaal en internationaal bekende kunst- en cultuurhistorische specialisten maken dit boek tot een onmisbaar wetenschappelijk naslagwerk op het gebied van middeleeuwse manuscripten.