Het loon van prinsendoder Balthasar Gerards

KB verwerft de beloningsbrief van moordenaar ‘Vader des vaderlands’ Willem van Oranje

12 juni 2019 - De Koninklijke Bibliotheek (KB) heeft op een veiling in Frankrijk een bijzonder document uit de zestiende eeuw verworven: de beloningsbrief aan Balthasar Gerards, de moordenaar van Willem van Oranje. Het handschrift, dat op perkament is geschreven, opent met de afbeelding van het nieuwe wapenschild van de familie Gerards: een zilverrode leeuw op een achtergrond van zilver en rood.

Staatsvijand Willem van Oranje

In 1580 schreef de Spaanse overheid een ban uit tegen Willem van Oranje, ‘hoofdberoerder en bederver van het geheel Christenrijk’. Vanwege zijn rol als leider van de Nederlandse opstandelingen werd Van Oranje tot staatsvijand uitgeroepen. Diegene die hem van zijn leven zou beroven kon rekenen op een adelverheffing en een geldprijs van 25.000 gouden kronen – naar huidige maatstaven ruim 3 miljoen euro.

Keerpunt Tachtigjarige Oorlog

Elk Nederlands schoolkind kan het je vertellen: het was de Franse katholiek Balthasar Gerards die op 10 juli 1584 Willem van Oranje neerschoot op de trappen van het Prinsenhof in Delft. De moord was een keerpunt in de Tachtigjarige Oorlog. De opstandige gewesten moesten opeens zonder leider verder. Uiteindelijk bleek Maurits, de tweede zoon van Willem van Oranje, een waardige opvolger. Onder zijn leiderschap konden de noordelijke provincies doorzetten en kwam Nederland tot stand, zoals het Rijksmuseum vorig jaar nog herdacht.

Loon naar werken

Balthasar Gerards werd direct na de moord opgepakt en enkele dagen later geëxecuteerd. Zijn familie probeerde vervolgens de beloning voor de moord los te weken bij de Spaanse koning, Filips II. Door het vele oorlogvoeren was de Spaanse kroon echter zo goed als bankroet, en de geldprijs van 25.000 kronen was moeilijk te regelen. In de beloningsbrief kunnen we lezen dat Filips II Balthasar Gerards erkent voor de moord op Willem van Oranje, en dat hij zijn familie beloont met drie heerlijkheden in Franche-Comté die eerder het bezit van Willem van Oranje waren geweest. Dat was het loon voor de moord op Willem van Oranje, ‘pour délivrer le monde d'une telle peste’ (om de wereld van een dergelijke plaag te ontdoen).

Geert Janssen, hoogleraar Vroegmoderne Geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam: “Balthasar Gerards is de bekendste ‘zelfmoordterrorist’ uit de Nederlandse geschiedenis. Dit spectaculaire document laat zien dat de moordenaar van Willem van Oranje destijds ook bewonderaars had die hem als held en martelaar vereerden. De originele beloningsbrief werd pas recent, na meer dan 400 jaar, ontdekt en de aankoop ervan vormt een belangrijke aanwinst voor Nederland en de KB.”

Lang heeft de familie Gerards echter niet van haar landerijen kunnen genieten. In 1595 eiste de katholiek gebleven eerste zoon van Willem van Oranje zijn vaders bezittingen weer op. Hij weigerde daarbij uitdrukkelijk de familie Gerards uit te kopen. De reputatie van huurmoordenaars heeft de familie Gerards nog lang achtervolgd.

Aankondiging KB Café

Op 10 juli, de sterfdatum van Willem van Oranje, organiseert de KB een informeel KB Café over deze aanwinst. Kijk op onze website voor meer informatie en aanmelden.