Op 19 juni werd de Nederlandse Wikipedia 25 jaar oud. Om dat te vieren spraken we Olaf Janssen, Wikimedia-coördinator bij de KB. Hij vertelt over het verschil tussen Wikipedia en Wikimedia, het belang van de community en een kaartspel met vogels.
Gefeliciteerd! Maar waarom feliciteren we jou eigenlijk?
Omdat het heel leuk is dat Wikipedia 25 jaar bestaat! Wikipedia is gewoon tof, en door deze verjaardag gaat er veel aandacht naar Wikipedia. Niet alleen vanuit de KB maar ook vanuit andere nieuwsorganisaties en de hele wereld, bijvoorbeeld in de vorm van interviewverzoeken. Ook wordt er momenteel gewerkt aan een documentaire. Aandacht voor Wikipedia benadrukt het belang van Wikipedia als betrouwbare bron van informatie en zorgt er hopelijk voor dat meer mensen zelf gaan bijdragen. Het is dus niet alleen een viering maar ook een moment van bezinning.
Ik las zelf in 2001 voor het eerst over Wikipedia. Het was net begonnen en ik dacht "Dat gaat nooit werken. Wie gaat er nou zijn vrije tijd in zo'n encyclopedie steken?" Ik zat er dus helemaal naast. Om aan Wikipedia te werken moet je allemaal onderzoek doen. De makkelijke onderwerpen zijn intussen bijna allemaal al beschreven, dus je moet steeds vaker onderzoek doen in bijvoorbeeld bibliotheken en archieven. Dat is een heel leuk proces, en als mensen over de hele wereld jouw Wikipedia-artikel lezen voelt dat nog leuker. Daar hoef je dus helemaal geen geld voor te krijgen.
Jij werkt als coördinator voor Wikimedia Commons. Wat is dat eigenlijk en wat is het verschil met Wikipedia?
Mijn rol in de is KB Wikimedia-coördinator, wat betekent dat ik zorg voor de samenwerking tussen de KB en de Wikimedia-projecten. Wikipedia is daar de bekendste van, maar er zijn ook andere projecten zoals Wikimedia Commons, een beeldbank, en Wikidata, een gestructureerde kennisbank. Daarnaast zijn er nog 13 andere Wiki-projecten.
Een Wikipedia-artikel bestaat typisch uit tekst, afbeeldingen, audiobestanden of video's. Voor die tekst heeft de KB websites als DBNL en Delpher. Mensen kunnen die zelf gebruiken als bron om artikelen te schrijven. De afbeeldingen, audiobestanden of video's zitten in één centrale mediabank, Wikimedia Commons, vandaar de 'Commons', van gemeenschappelijk. Die wordt gedeeld door de Wikipedia's in alle verschillende talen. Dat zijn er intussen meer dan 300. Wij als KB dragen media bij aan die beeldbank. Dat verzorg ik, dat is onderdeel van mijn werk.
Ik heb gemerkt dat het best moeilijk is om iets als een bladerboek van onze website bruikbaar te maken voor Wikipedia. Je kunt die wel inzien op KB.nl, maar je kunt ze niet zomaar downloaden. De rol van de KB is dus om de afbeeldingen zo klaar te zetten dat gebruikers ze makkelijk kunnen gebruiken als illustratie voor een Wikipedia-artikel. Meestal zijn dat foto's die onze Beeldstudio al eerder gemaakt heeft, maar ik word ook regelmatig gevraagd of ik even snel een paar pagina's voor iemand wil fotograferen of een bron checken.
Mensen gebruiken ook vaak afbeeldingen uit Delpher, bijvoorbeeld overlijdensadvertenties, advertenties van bedrijven die niet meer bestaan of een portret van een wethouder uit 1913. Die uploaden wij als KB niet zelf naar Commons, daar is Delpher te groot voor. Mensen uploaden die dus zelf. Daarbij moeten ze wel goed opletten dat de afbeelding niet meer onder auteursrecht valt, maar daar zijn Wikimedianen over het algemeen wel goed in. Het gebeurt dus niet vaak dat iets na uploaden weer verwijderd wordt omdat de auteursrechten niet kloppen.
Sinds wanneer werken de KB en Wikimedia samen en hoe ziet die samenwerking eruit?
Ik zeg altijd dat ik één been in de KB heb staan en het andere been in de Wiki-gemeenschap. Dat is geen harde scheidslijn, zeker omdat ik naast mijn werk zelf ook Wikimedia-vrijwilliger ben. Als KB Wikimedia-coördinator onderhoud ik contacten bij Wikimedia, vooral de Nederlandse tak maar ook wel met de internationale community. Ik zorg dat ik zichtbaar ben voor vragen maar ik geef ook presentaties, colleges en uitleg.
Ik doe ook mee aan de discussies die spelen op Wikipedia en Wikimedia Commons. De afgelopen maanden zijn er 3 grote contentreleases op Delpher geweest. Ik post dan een berichtje daarover in 'de Kroeg', dat is de huiskamer van de Nederlandse Wikipedia. Daar reageren mensen dan blij op. Soms gaat het over auteursrechten. Mag ik dit beeld wel al gebruiken of nog net niet? Ook vragen mensen wel eens naar de strategie van Wikimedia en de samenwerking met erfgoedinstellingen. Er moet wel een beetje een link met de KB zijn, als een discussie wel interessant is maar compleet geen inhoudelijke connectie heeft houd ik meestal afstand.
Eind 2011 had ik een verveelde vrijdagmiddag en zag ik dat er in Amsterdam een open informatiemiddag was over Wikipedia. Dat leek me wel leuk, dus ik ging er heen. Het was wel interessant, maar greep me nog niet enorm. De maand daarna was ik op een conferentie waar de eerste Wikipedian-in-Residence ter wereld, Liam Wyatt uit Australië, kwam spreken. Hij vertelde over zijn werk in 2010 om de collectie van de British Library beter zichtbaar te maken via Wikipedia. Dat vond ik ook voor de KB wel interessant. Wij zouden in 2012 eigenlijk met het Nationaal Archief fuseren en als voorbereiding werden er vast ideeën geopperd om de samenwerking nauwer te maken. Ik heb toen het idee van een Wikipedian-in-Residence ingebracht.
Die fusie ging uiteindelijk niet door, maar dat idee bleef wel hangen en in oktober 2013 begon de Wikipedian-in-Residence. Hij heeft een jaar bij ons gewerkt, half in de KB en half in het NA. Onze Wikipedian-in-Residence was een succesvol project, waarbij duidelijk werd dat onze collectie veel beter inzichtelijk kon worden via Wikipedia. Toen hij stopte heb ik zijn werk eigenlijk overgenomen en dat doe ik nu nog steeds.
Ik ben denk ik de langstzittende persoon in zo'n functie in Nederland. Niet in de hele wereld: twee maanden eerder begon iemand in Wales die dat ook nu nog doet, en ook in Amerika begon iemand vlak voor mij, maar er zijn dus niet veel mensen die het al langer doen dan ik. Ik heb ook het geluk dat de KB dat al die jaren ondersteunt.
Wat heeft de gebruiker daar eigenlijk aan?
Rijkere artikelen. Hoe beter Wikimedia Commons gevuld is, hoe beter Wikipedia geïllustreerd kan worden. Je vindt er momenteel 32.000 afbeeldingen uit de KB en 62.000 die gebruikers vanuit Delpher hebben geüpload. Commons is ook niet alleen een beeldbank voor Wikipedia: alles wat erin staat mag je gratis, rechtenvrij en zonder beperkingen hergebruiken. Het kaartspel Tureluurs is gebaseerd op Nederlandsche Vogelen, een topstuk van de KB. De makers ontdekten dat boek op Wikimedia Commons en vroegen of ze dat mochten gebruiken. Omdat het boek publiek domein is, mocht dat dus gewoon. Ook heeft een keer iemand een taart gebakken in de vorm van een middeleeuws handschrift dat hij op Wikimedia Commons had gezien.
Voor de KB zelf is het ook nuttig. Als nationale bibliotheek staan we voor open toegang tot informatie. Alle beelden die wij toevoegen zijn vrij te gebruiken en makkelijk te vinden, ze zitten niet verstopt achter een inlog en je kunt ze gewoon downloaden.
Voor onderzoekers is het ook een belangrijke bron. Afbeeldingen die wij op Commons zetten worden daarmee ook machineleesbaar. De metadata en de URLs worden allemaal via een API beschikbaar gesteld. Dat betekent dat zij beelden niet een voor een van de website moeten downloaden maar dat automatisch aan de achterkant kunnen doen. Ook worden de beelden onderdeel van de Linked Open Data-cloud. Daarmee kun je veel makkelijker informatie uit verschillende datasets aan elkaar koppelen.
UNESCO werkt aan een project in het kader van 50 jaar hiphop in Nederland waarmee ze de geschiedenis van hiphop beter willen documenteren. Daarvoor hebben ze onder andere Wikipedia en Wikimedia Commons uitgekozen. Voor dat project heb ik op 9 juni in Zwolle uitleg gegeven over het gebruik van Wikimedia Commons. Stel, je hebt een foto gemaakt van een hiphop-optreden, hoe zet je dat dan op Wikipedia?
Vanuit de KB zijn we heel erg bezig om meerstemmigheid en gelaagdheid van onze collecties te bevorderen. We zijn op zoek naar bredere stemmen, meer doelgroepen, en eigentijdser en hipper gebruik van onze collectie. Voor de hiphop-community is het een belangrijk signaal dat ze vanuit de gevestigde orde serieus genomen worden. Het zijn vaak "vrije jongens en meisjes" die niet zo veel ophebben met instituten, dus het is voor hun gaaf als de KB ze dan wel gaaf vindt.
Wat heb jij zelf bijgedragen aan Wikimedia Commons?
Zoals ik al zei staan er zo'n 32.000 afbeeldingen van de KB in Wikimedia Commons. 10.000 daarvan heeft een collega van mij geüpload, de rest heb ik allemaal persoonlijk gedaan. Vroeger was dat allemaal handwerk met hele stroeve tools, dat gaat tegenwoordig een stuk makkelijker en sneller. Met hulp van AI kun je hele handige tools maken die het werk en de aanpak ook nog eens beter documenteren.
Wij stellen de plaatjes zoveel mogelijk in hoge resolutie beschikbaar. Dat maakt het voor gebruikers veel makkelijker om uitsneden te maken of iets anders met de afbeelding te doen. Als KB hebben wij de taak om Wikimedianen kwaliteitsmateriaal te bieden, vind ik. Zij steken heel veel tijd in het schrijven van artikelen over onze collecties, dan moeten wij ze ook de werkmaterialen geven om dat goed te doen.
Naast afbeeldingen draag ik ook heel veel kennis bij. Ik geef colleges, cursussen, presentaties en meer. Ook heb ik tools gemaakt om uploads naar Wikimedia Commons te visualiseren. Daarmee kunnen erfgoedinstellingen in één oogopslag zien hoe Wikipedia wereldwijd hun collecties gebruikt. Ik krijg bijvoorbeeld wel eens verzoeken vanuit België of het Utrechts Archief zodat zij die informatie kunnen gebruiken in hun eigen rapporten.
Wat is er de afgelopen 25 jaar veranderd bij Wikimedia? En wat is hetzelfde gebleven?
Dat het uploaden makkelijker gaat komt omdat het makkelijker is om zelf tools te bouwen, maar ook omdat Wikimedia zelfs betere tools aanbiedt. Er komen steeds meer taalversies bij. Wikipedia begon in januari 2001 in het Engels en de Nederlandse versie was ook erg vroeg. Intussen zijn er Wikipedia-pagina's in meer dan 320 talen en er blijven nieuwe bijkomen. De internationale community blijft daardoor ook groeien, waardoor het voelt alsof je een kwart miljoen vrienden over de hele wereld hebt.
Wikimedia is intussen eigenlijk gewoon Big Tech. Als je al die vrijwilligers zou inhuren, zou dat een enorm bedrijf zijn. Het wordt ook steeds serieuzer genomen. Vroeger hoorde je vaak dat Wikipedia geen betrouwbare bron was. Dat is nu juist omgekeerd: Wikipedia wordt vaak gezien als één van de laatste online plekken die je wel kunt vertrouwen. Het gaat natuurlijk wel eens mis, maar relatief weinig. Hiermee is de trots ook gegroeid. Wikimediaan zijn is een soort activisme geworden. Soms voelt het bijna als het dorpje van Asterix, een laatste bolwerk in een wereld die verder overgenomen is door big tech.
Het doel en de missie zijn ook na 25 jaar nog hetzelfde. Net als de KB staat Wikimedia Commons voor open toegang tot alle kennis voor iedereen. Daarom ligt deze samenwerking zo voor de hand.
Wat hoop je voor Wikipedia in de komende 25 jaar?
Dat het over 25 jaar nog steeds bestaat, natuurlijk! Ik hoop dat de community even actief blijft, want dat is de grootste kracht van Wikimedia: niet de technologie of de inhoud, maar de mensen. Ik hoop dat mensen er ook dan nog het belang van inzien en hun tijd eraan willen besteden. In mijn toekomstbeeld blijft het een bron van betrouwbare informatie in een zee van AI-slop. Ook hoop ik dat mijn opvolgers bij de KB zorgen dat wij er zelf een actieve bijdrage aan blijven leveren.
Het percentage erfgoedcollecties in Nederland is vele malen groter dan het percentage dat via Wikimedia beschikbaar is. Ik hoop dat die verhouding in de komende 25 jaar minder scheef wordt. Het is voor erfgoedinstellingen heel belangrijk dat ze hun collectie niet alleen via hun eigen platform beschikbaar stellen, maar ook via platforms als Wikipedia en Wikimedia Commons.
