1618-1800

Twee eeuwen lang zijn kranten nieuwsorganen waar weinig opinie in voor komt. In de Patriottentijd ontstaat,tijdelijk en naast de reguliere pers, het fenomeen van een politieke, opiniërende kranten- en tijdschriftenpers, maar die verdwijnt weer snel met de restauratie van 1787 en daarna de Bataafse Republiek.

Pas tegen 1830 beginnenenkele kranten zich voorzichtig politiek te roeren en gaan regering en individuele politici zich van (eigen) kranten bedienen. Interessant in de periode 1660-1800 zijn de Franstalige kranten, omdat die vaak goed geïnformeerd zijn en zich soms een eigen signatuur aanmeten. Een apart fenomeen vormt de opname van advertenties. Welke ontwikkelingen hierin te bespeuren zijn, is bij gebrek aan onderzoek op dit gebied nog onbekend.

Selectiecriteria

Voor de periode 1618-1800 worden de volgende criteria toegepast:

  1. De te selecteren couranten dienen te voldoen aan de vijf kenmerken die voor dit project benoemd zijn:
  • product van de drukpers (dus geen nouvelles à la main);
  • periodiciteit (tot ca 1660 1 x per week, op een vaste dag, daarna vaker);
  • actualiteit (berichten, al zijn ze weken oud, worden bij eerste gelegenheid geplaatst);
  • universaliteit (allerlei berichten van overal);
  • voor een ieder te koop (dus niet gericht op een specifieke groep lezers).
  1. De kranten vormen de grondleggers/pioniers van de Nederlandse pers. Daarmee komen dan in ieder geval in aanmerking:
  • Courante uyt Italien, Duytsland & (1618-1670 ; v.a. Amsterdamse Courant)
  • Tydinghe uyt verscheyde quartiere (1619-1671)
  1. De kranten hebben een internationale afzet/impact gehad/beoogd, wat kan worden afgeleid uit de taal, zoals de Franstalige gazettes na 1660. Het blijkt ook uitde aantallen in het buitenland bewaard gebleven exemplaren. Daarmee komen voor selectie in aanmerking:
  • Gazette de Leyde (1677-ca 1800)
  • Gazette d’Amsterdam (1691-1795)
  • Oprechte Haarlemsche Courant (1656-1942)
  • Amsterdamsche Courant (1670-1903)
  • Courante uyt Italien, Duytsland & (1618-1670)
  • Tydinghe uyt verscheyde quartiere (1619-1671)
  1. De kranten zijn in de zeventiende c.q. achttiende eeuw voor langere tijd verschenen en/of zijn de directe voorlopers van kranten die daarna zijn verschenen. Daarmee komen voor selectie in aanmerking:
  • Courante uyt Italien, Duytsland & (1618-1670)
  • Ordinarisse Middel-Weeckse Courant (1638-1670;
  • Ordinaris Dingsdaegse Courant (1640-1670);
  • Amsterdamse Courant (1670-1903)
  • Oprechte Haarlemse Courant (1656-1942)
  • ‘Gravenhaagsche Courant (1708->1900)
  • Rotterdamse Courant (1738->1800)
  • Utrechtsche Courant (1721- >1900)
  • Leeuwarder Courant (1752-heden)
  • Geoctrojeerde Groninger courant (1743) voortgezet als
  • Opregte Nieuwe Groninger Courant (1743-1748) voortgezet als
  • Opregte Groninger Courant (1748-1773), voortgezet als
  • Groninger Courant (1773->1800).
  • Middelburgsche Courant (1758-heden, als Provinciale Zeeuwse Courant)
  • ‘s-Hertogenbossche Courant (1771- heden, als Brabants Dagblad)
  • ‘Gazette d’Amsterdam’ (1691-1796)
  • ‘Gazette de Leyde’ (1697-1798)
  • Opregte Leydse Courant (1678-ca 1900)
  • Hollandsche Historische Courant (Delft, 1736-1787)
  • Delftsche Courant 1788-> 1800.
  1. Er moeten van een krant voldoende exemplaren bewaard zijn gebleven om inhoudelijke, technische of distributieve ontwikkelingen op wat langere termijn te kunnen duiden. De facto zijn, op één enkele na, van alle hiervoor genoemde couranten ten minste 300 nummers bekend, met als bovengrens meer dan 10.000,onder meer bij de Oprechte Haarlemse Courant en de Amsterdamse Courant.

  2. Kranten hebben eenmate van bereik en spreiding binnen Nederland. De (stads)couranten van Amsterdam, Haarlem, Leiden, Den Haag, Delft, Rotterdam en Utrecht zitten elkaar dicht op de huid en verschillen inhoudelijk niet veel van elkaar. Ze bedienen feitelijk de hele Randstad en tot ver in de achttiende eeuw ook de rest van Nederland. Een mogelijk selectiecriterium is de oplage, maar daarover is nagenoeg niets bekend. Een alternatief is: minstenséén per provincie, maar dan doet zich het probleem voor dat er, bij gebrek aan vergelijkend onderzoek, geen onderbouwde keus gemaakt kan worden.

Als bekend, gaat het voor de 17e eeuw om een klein aantal couranten en een bescheiden aantal bewaarde exemplaren. Op die grond wordt voorgesteld ook de volgende wat grotere 17e eeuwse couranten, waarvan enkele honderden exemplaren bewaard zijn, in de selectie op te nemen:

  • Europische [Di/Do/Za] Courant (1642-1646) Uniek: verscheen 3x per week
  • Gazette d’Amsterdam (1665-1679)
  • Gazette ordinaire d’Amsterdam (1666-1673)
  • Post-Tydingen uyt ‘sGraven-Hage (1656-1659)
  • Haeghse Post-Tydingen (1663-1677)
  • Gazette de Rotterdam (1689-1717)
  • Utrechtse [Ma/Vrij] Courant (1675->1700)

Vanaf 1750 verschijnen de eerste couranten buiten de randstad, in Groningen (1743), Leeuwarden (1752), Middelburg (1758) en Den Bosch (1771). Deze couranten zijn reeds geselecteerd op basis van criterium 4. Bereik en spreiding is een aanvullend criterium. Daarnaast zijn de geselecteerde courantenvan belang vanwege hun advertenties en lokaal/regionaal nieuws alsmede voor toekomstig vergelijkend onderzoek.

Selectievoorstel

Kranten die ten minste aan drie criteria voldoen komen voor selectie, voor de periode 1618-1800,in aanmerking. Dat levert 19 couranten op,en vanwege naamsveranderingen van de couranten zijn dat in totaal 39 titels. Daarvan lopen 11 couranten door tot (soms ver) na 1800, de voortzetting vandeze titels hangt af van de selectie voor de desbetreffende periode.

VerschijningTitel
1618-1670 Courante uyt Italien, Duytsland & (voortgezet in Amsterdamse Courant)
1619-1671 Tydinghe uyt verscheyde quartiere
1638-1670 Ordinarisse Middel-Weeckse Courant (voortgezet in Amsterdamse Courant)
1640-1670 Ordinaris Dingsdaegse Courant (voortgezet in Amsterdamse Courant)
1670-1903 Amsterdamse Courant (in 1903 opgegaan in De Telegraaf)
1656-1658 Weeckelijcke Courante van Europa (voortgezet als Haarlemse Courant)
1658-1662 Haarlemse Courant (voortgezet als Oprechte Haarlemse Courant)
1662-1942 Oprechte Haarlemse Courant (heden Haarlems Dagblad)
1642-1646 Europische [Di/Do/Za] Courant (uniek: verscheen 3x per week !!!)
1665-1679 Gazette d’Amsterdam
1666-1673 Gazette ordinaire d’Amsterdam
1656-1659 Post-Tydingen uyt ‘sGraven-Hage
1663-1677 Haeghse Post-Tydingen
1689-1717 Gazette de Rotterdam (omvat ook Journal historique ca. 1694-ca. 1716)
1675->1700 Utrechtse [Ma/Vrij]Courant
1708-1787 Gravenhaagsche Courant (voortgezet als Hofcourant)
1787-1795 Hofcourant (voortgezet als Haagsche Courant)
1795->1800 Haagsche Courant
1738->1800 Rotterdamse Courant
1743->1900 Utrechtsche Courant
1752-heden Leeuwarder Courant
1743-1748 Opregte Nieuwe Groninger Courant (voortgezet als Opregte Groninger Courant)
1748-1773 Opregte Groninger Courant (voortgezet als Groninger Courant)
1773-1800 Groninger Courant
1758-heden Middelburgsche Courant (heden als Prov. Zeeuwse Courant/PZC)
1771-1794 ‘s-Hertogenbossche Courant (v.a.'sH-bossche Vaderlandsche Crnt)
1794-1798 “sHertogenbossche Vaderlansche Courant (v.a. Bossche Vaderlandsche Crnt)
1798->1800 Bossche Vaderlandsche Courant
1691-1796 {Amsterdam] Avec privilège de Nos Seigneurs les Etats de Hollande et de West-Frise,
(beter bekend als 'Gazette d'Amsterdam)
1705-1792 Suite des Nouvelles d Ámsterdam
1677-1679 Traduction libre des gazettes flamandes et autres (voortgezet als Nouvelles ...)
1679-1798 Nouvelles extraordinaires de divers endroits (voortgezet als Nouvelles ...)
1798->1800 Nouvelles politiques, publiées à Leyde
1678-1719 Opregte Leydse Courant (voortgezet als Leydse Courant)
1720-1795) Leydse Courant (voortgezet als Hollandsche Courant)
1795 Hollandsche Courant (voortgezet als Leydse Courant)
1795->1800 Leydse Courant
1721-1733 Delftsche Courant (voortgezet als Hollandsche Historische Courant)
1733-1787 Hollandsche Historische Courant (voortgezet als Delftsche Courant)
1787->1793 Delftsche Courant

Na de selectie volgt hetselectieproces

Courante uyt Italien enDuytsch-landt, &c.