1814-1869

Een werkdefinitie voor de aanduiding ‘krant’ in de periode 1814-1869 is: Een journalistiek geredigeerde, periodiek verschijnende, gedrukte uitgave met een actuele inhoud, bestaande uit een mix van nieuwsberichten en opiniërende bijdragen op politiek, maatschappelijk, economisch, cultureel en godsdienstig gebied, die na een eventuele aanloopperiode als weekblad ten minste twee keer per week verschijnt. Een ‘courant’, een ‘avondblad’, een ‘avondbode’ of een ‘journal’ kan als dagblad(zes keer per week verschijnend), als nieuwsblad (tussen de twee en de vijf keer per week verschijnend) maar ookals weekblad (wekelijks verschijnend) van de pers komen. Met de voorgestelde begripsomschrijving wordt zowel het dagblad als het nieuwsblad recht gedaan. Kranten als weekblad worden in dit project(voorlopig) buiten beschouwing gelaten.

De ontwikkelingen van de pers

In de periode na de Bataafs-Franse Tijd is de ‘journaux d’opinions’ in opkomst: kranten waarin berichtgeving wordt gecombineerd met commentaren, opiniërende bijdragen, ingezonden brieven (‘mijnheer de redacteur’) en besprekingen van boeken. Niet onbelangrijk is de opkomst van de rubriek ‘mengelwerk’ waar de Leydsche Courant als eerste mee begon op 2 januari 1824. Ook de diversiteit aan advertenties neemt toe.

De opiniërende kranten vervullen een belangrijke functie voor het politieke klimaat. In de aarzelende beginnende opiniejournalistiek van de tijd na 1814 is het ontstaan van politieke stromingen te volgen, en vervolgens het ontstaan van politieke partijen. De als ‘redenerende’ kranten aangeduide persorganen bevorderen de verscheidenheid aan opinievorming in de maatschappelijke elite. De toenemende betekenis van kranten voor het culturele leven blijkt duidelijk uit de opkomst van de literaire kritiek vanaf 1814. Hoewel men het op grond van de titel niet verwacht is het Algemeen Nederlandsch Nieuws- en Advertentie-blad (1818-1831) een van de eerste kranten die zich aan literaire kritiek waagt.

In het preïndustriële tijdperk proberen bepaalde kranten aandacht te vragen voor het belang van de handel, de financiële wereld en de nijverheid. Dit blijkt uit de keuze voor een bepaalde titel, zoals ‘handelsblad’ bij Algemeen Handelsblad. De ambities strekken zich spoedig ook tot andere gebieden uit. Zo had De Avondbode (1837-1841) aanvankelijk als ondertitel ‘Algemeen Nieuwsblad voor Staatkunde, Handel, Nijverheid, Landbouw, Kunsten, Wetenschappen enz.’. Begin 1838 wordt de ondertitel weer ingekort, maar de krant blijft desalniettemin een voorbeeld van opmerkelijke journalistiek in een tijd waarin dat nog uitzonderlijk is.

Selectievoorstel

In het licht van bovenstaande overwegingen is het volgende voorstel opgesteld:

Periode Titel Toelichting
v.a.1828 Algemeen Handelsblad Een ‘redenerende’ krant met aandacht voor de publieke meningsvorming en staatkundige thema’s.
1819-1820 Algemeen Nederlandsch Nieuws- en Advertentieblad Vanwege de literaire kritiek en algemene nieuwswaarde; ook als advertentieblad interessant.
1814-1850 Arnhemsche Courant Een ‘redenerende’ krant met aandacht voor de publieke meningsvorming en staatkundige thema’s.
1837-1841 De Avondbode Zie boven, ook vanwege het feit dat slechts één exemplaar van de verschenen jaargangen bewaard is gebleven en met het oog op het belang van deze titel op het gebied van kunst en cultuur. Bijkomstigheid: de krant werd door de overheid gesubsidieerd.
1814-1869 Bredasche Courant Vanwege het uitgesproken protestantse karakter in een overwegend katholiek gebied.
1855 De Constitutioneel Spreekbuis van de conservatieven, betaald uit een geheim fonds van de regering. Geëindigd als speelbal van de politieke kameleon Iz. J. Lion.
1823-1869 Drentsche Courant Als voorbeeld van een regionale Drentse krant.
1827-1829 L’Éclaireur Politique Commercial et Littéraire de Maestrict/L’Éclaireur Politique. Journal de la Province de Limbourg Vanwege de bijzondere positie van Limburg en het feit dat deze krant vanaf 1827 ook extra aandacht besteedde aan publicaties uit België en Frankrijk.
1814-1869 's Gravenhaagse Courant, Dagblad van 's Gravenhage, Dagblad van Zuid-Holland en ’s-Gravenhage/Nieuw Dagblad van ’s-Gravenhage In het regeringscentrum Den Haag verschenen kranten van verschillende politieke richtingen. Bij de genoemde titels ging invloedrijk en conservatief meestal hand in hand.
1853-1855 De Grondwet Dagblad, gesteund door liberalen, onder wie ook katholieken, voor wie de Grondwet van 1848 heilig was. Hoofdredacteur was de kameleon van de negentiende-eeuwse journalistiek, Iz. J. Lion
1814-1869 Groninger Courant Vanwege de betekenis voor stad en ommelanden, de letterkunde, landbouwwetenschap en connectie met de universiteit.
1830-1849 Journal de la Haye Door de regering financieel gesteunde krant die in de Tweede Kamer werd getypeerd als ‘een ellendig prulleblad’, maar desondanks negentien jaar bleef bestaan.
1814-1869 Koninglyke Staats-Courant/Koninklijke Courant/Nederlandsche Staats-Courant De officiële krant van het Koninkrijk der Nederlanden, bevatte ook algemeen nieuws en concurreerde met andere titels. Herbergiers waren verplicht zich te abonneren en een exemplaar ter lezing aan te bieden.
1814-1869 Leeuwarder Courant Een bijzondere krant, alleen al door de lange periode van verschijnen, vanaf 1752. Al in de negentiende eeuw zocht de krant op een evenwichtige manier de balans te tussen het eigene van de Friese cultuur en de ontwikkelingen in het binnen- en buitenland. Bovendien vormde ze een bindend element tussen de Friezen in de steden en die op het platteland, als regionale krant zonder politieke richting of religie.
1814-1869 Leydse/Leijdsche Courant Vanwege het ‘academie’-karakter van deze krant; begon op 2 januari 1824 als eerste krant met ‘Mengelingen’.
1814-1869 Middelburgsche Courant Vanwege de innovatieve journalistiek en het regionale belang.
1848-1855 De Nederlander (1850-1855, en de conservatieve voorgangster: de Nieuwe Utrechtsche Courant vanaf 1848) Conservatieve dagbladen, eerst onder redactie van de politicus mr. F.A. van Hall en vanaf 1 juli 1850 als De Nederlander onder leiding van G. Groen van Prinsterer die als antirevolutionair de ‘revolutiegeest’ wilde bestrijden.
1857-1863 Nieuw Amsterdamsch Handelsch- en Effectenblad/ Amsterdamsch Handels en Effecten-Blad (1864-1865) Een ‘redenerende’ krant met aandacht voor de publieke meningsvorming en staatkundige thema’s.
1844-1869 Nieuwe Rotterdamsche Courant Een ‘redenerende’ krant met aandacht voor de publieke meningsvorming en staatkundige thema’s, berichtgeving over opkomst van de parlementaire democratie.
1849-1869 De Noord-Brabander (en Noord-Brabanter) Krant die opkwam voor de katholieke belangen en met het oog daarop het streven naar een nieuwe grondwet van de ‘constitutionelen’ steunde.
1814-1869 Opregte Haarlemsche Courant Een krant met een bijna legendarische faam in de persgeschiedenis die ook buiten de plaats van verschijnen abonnees had.
1814-1845 Overijsselsche Courant/Zwolsche Courant Voorbeeld van een in een provinciehoofdstad door een familiebedrijf uitgegeven regionale krant met een geschiedenis van ruim twee eeuwen.
1814-1867 Rotterdamsche Courant Als typische ‘stadscourant’ in een zich economisch en cultureel ontwikkelende stad.
1845-1869 De Tijd Door de Brabantse priester Judocus Smits opgerichte krant die de emancipatie van de katholieken als programma had.
1813-1869 Utrechtse (Provinciale en Stads-) Courant Vanwege het belang van de inhoud voor de provincie en de stad Utrecht (redactioneel en qua advertenties).
1834-1848 Vlissingse Courant Vanwege de berichtgeving over Belgische aangelegenheden en het redacteurschap van Frederik van Sorge (1839-1843).

Na de selectie volgt het selectieproces.

Opregte Haarlemsche Courant